چه اقداماتی برای پرورش موفق مرغ گوشتی در فصل پاییز باید انجام داد؟

مقدمه

پاییز برای مرغدار فقط به معنی خنک شدن هوا نیست. با کاهش تدریجی دمای محیط و سرد شدن شب‌ها، شرایط سالن مرغداری نیز تغییر می‌کند و مدیریت گله وارد مرحله‌ای می‌شود که ثبات دما، تأمین هوای تازه، کنترل رطوبت و حفظ شرایط مناسب بستر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در فصل گرم، بیشتر نگرانی مرغدار از گرمای بیش از حد و کاهش توانایی مرغ برای دفع حرارت است؛ اما با ورود به پاییز، چالش اصلی به‌تدریج تغییر می‌کند. هوای بیرون خنک‌تر می‌شود و همین موضوع ممکن است باعث شود برای حفظ گرمای سالن، تهویه بیش از اندازه کاهش پیدا کند. در نتیجه، رطوبت و گازهای نامطلوب در سالن تجمع پیدا می‌کنند و کیفیت بستر و هوای سالن تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

از طرف دیگر، کاهش دمای محیط می‌تواند باعث شود مرغ بخشی از انرژی خوراک را به جای رشد، برای حفظ دمای بدن مصرف کند. اگر این تغییرات به‌درستی مدیریت نشوند، ممکن است خود را به شکل کاهش مصرف دان و آب، افت رشد، افزایش ضریب تبدیل، مرطوب شدن بستر یا افزایش مشکلات تنفسی نشان دهند.

اما مدیریت موفق گله در پاییز به معنی گرم‌تر کردن سالن یا افزایش مقدار خوراک مرغ یا مواد معدنی و ویتامین نیست. اصل مهم، ایجاد یک محیط پایدار و متناسب با نیاز مرغ است. دمای مناسب، هوای تازه، رطوبت قابل کنترل، بستر مناسب و دسترسی کافی به آب و خوراک باید در کنار یکدیگر مدیریت شوند.

در این مقاله، تلاش می‌کنیم بصورت مختصر مهم‌ترین نکات مدیریت مرغ گوشتی در فصل پاییز را بررسی کنیم؛ نکاتی که مدیر فارم و مرغدار بتواند از آنها برای تصمیم‌گیری روزانه استفاده کند.

در ادامه ابتدا به مدیریت دما و آسایش حرارتی مرغ گوشتی می‌پردازیم و سپس موضوعاتی مانند تهویه، تغذیه، آب، بستر، نور و امنیت زیستی را بررسی خواهیم کرد. هدف این است که در پایان مقاله، تصویر روشنی از مهم‌ترین تغییرات مدیریتی مورد نیاز در فصل پاییز داشته باشید.

در پاییز، موفقیت در پرورش مرغ گوشتی بیشتر از آنکه به یک تصمیم بزرگ وابسته باشد، نتیجه مجموعه‌ای از تصمیم‌های درست و به‌موقع در مدیریت محیط سالن و گله است.

یک) دما و آسایش حرارتی

دما یکی از مهم‌ترین عوامل محیطی در پرورش مرغ گوشتی است، اما مدیریت دما به معنی تنظیم یک عدد ثابت روی ترموستات نیست. نیاز حرارتی مرغ با افزایش سن تغییر می‌کند و عواملی مانند رطوبت نسبی، سرعت حرکت هوا، تراکم گله، وضعیت بستر و حتی میزان پوشش پرها می‌توانند بر احساس گرما یا سرما توسط پرنده اثر بگذارند. می‌توانید مقاله مدیریت علمی دما، تهویه و بستر در فصول سرد را نیز مطالعه فرمایید.

به همین دلیل، دمای ثبت‌شده توسط دماسنج باید در کنار رفتار و وضعیت خود مرغ‌ها بررسی شود. هدف اصلی، ایجاد شرایطی است که پرندگان بدون صرف انرژی اضافی برای مقابله با سرما یا گرما بتوانند خوراک مصرف کنند، رشد کنند و استراحت مناسبی داشته باشند. راهنماهای مدیریتی جدید نیز بر ارزیابی شرایط محیطی همراه با مشاهده رفتار گله تأکید دارند.

دمای مناسب در روزهای ابتدایی

جوجه یک‌روزه توانایی محدودی برای تنظیم دمای بدن خود دارد و به همین دلیل، روزهای ابتدایی زندگی اهمیت زیادی در تنظیم شرایط حرارتی دارند. دمای مورد نیاز جوجه در این دوره باید متناسب با سن، رطوبت نسبی و شرایط سالن تنظیم شود و سپس با افزایش سن به‌تدریج کاهش پیدا کند.

در روزهای ابتدایی، فقط دمای هوای سالن اهمیت ندارد. دمای بستر، سطح زیر پای جوجه و کیفیت پیش‌گرم شدن سالن نیز بر آسایش جوجه اثر می‌گذارند. اگر کف سالن سرد باشد، ممکن است حتی در شرایطی که دمای هوا مناسب به نظر می‌رسد، جوجه‌ها احساس سرما کنند. بنابراین پیش از ورود جوجه، سالن باید به اندازه کافی پیش‌گرم شده باشد و شرایط محیطی در نقاط مختلف سالن بررسی شود.

همچنین می‌توانید مقاله شرایط حمل جوجه یکروزه در فصول سرد را در وبسایت گروه صنعتی آتام مطالعه فرمایید.

رفتار جوجه، یک شاخص مهم برای ارزیابی دما

یکی از ساده‌ترین روش‌های تشخیص مناسب بودن دما، مشاهده نحوه پراکندگی جوجه‌هاست. اگر جوجه‌ها به شکل یکنواخت در سطح سالن یا محدوده پرورش پخش شده باشند، معمولاً نشان‌دهنده شرایط حرارتی مناسب است. تجمع جوجه‌ها در یک نقطه، فاصله گرفتن بیش از حد از منبع گرما یا پراکندگی غیرطبیعی در سالن می‌تواند نشان‌دهنده وجود مشکل باشد.

تجمع جوجه‌ها و روی هم رفتن آنها معمولاً می‌تواند نشانه سرما باشد، در حالی که فاصله گرفتن از منبع گرما، باز بودن بال‌ها، افزایش تنفس یا پراکندگی غیرطبیعی می‌تواند با گرمای بیش از حد مرتبط باشد. البته رفتار گله باید همراه با سایر شرایط محیطی تفسیر شود؛ زیرا جریان هوا، شدت نور، تراکم و حتی کیفیت بستر نیز می‌توانند بر نحوه پراکندگی پرندگان اثر بگذارند.

چرا یک عدد ثابت برای دما در مرغداری کافی نیست؟

ممکن است دو سالن هر دو دمای یکسانی داشته باشند، اما شرایط حرارتی پرندگان در آنها متفاوت باشد. تفاوت در رطوبت نسبی و سرعت حرکت هوا می‌تواند باعث شود مرغ‌ها در یک دما احساس گرما یا سرما کنند. به‌خصوص در جوجه‌های کم‌سن، رابطه میان دما و رطوبت اهمیت زیادی دارد. بنابراین هنگام تنظیم دما باید شرایط رطوبتی سالن نیز در نظر گرفته شود و از استفاده از یک جدول دمایی به شکل کاملاً مستقل از شرایط محیطی خودداری شود.

افزایش سن، نیاز حرارتی مرغ را تغییر می‌دهد

با افزایش سن، اندازه بدن و پوشش پرهای مرغ افزایش پیدا می‌کند و توانایی آن برای تحمل دمای پایین‌تر نیز بیشتر می‌شود. در نتیجه، دمای مورد نیاز در هفته‌های ابتدایی با دمای مناسب در مراحل رشد و پایانی یکسان نیست.

کاهش دما باید متناسب با رشد گله و شرایط واقعی سالن انجام شود. کاهش سریع یا نامتناسب دما می‌تواند باعث ایجاد استرس و افزایش مصرف انرژی برای حفظ دمای بدن شود. از طرف دیگر، نگه داشتن دمای بالا برای مدت طولانی نیز می‌تواند مصرف خوراک، رشد و وضعیت تنفسی گله را تحت تأثیر قرار دهد.

گرمای بیش از حد و تنش گرمایی

مرغ گوشتی به دلیل رشد سریع و تولید بالای حرارت متابولیکی، در سنین بالاتر نسبت به افزایش دمای محیط حساس‌تر می‌شود. در شرایط گرم، مرغ برای دفع حرارت بدن رفتار خود را تغییر می‌دهد. افزایش مصرف آب، کاهش مصرف خوراک، باز نگه داشتن بال‌ها و افزایش تنفس از جمله واکنش‌هایی هستند که ممکن است مشاهده شوند.

در چنین شرایطی، فقط پایین آوردن عدد دماسنج کافی نیست. افزایش سرعت مناسب هوا، کاهش رطوبت اضافی، تأمین آب کافی و استفاده صحیح از سیستم‌های خنک‌کننده می‌تواند در کاهش بار حرارتی گله مؤثر باشد.

دما و رطوبت باید با هم مدیریت شوند

رطوبت نسبی بالا می‌تواند دفع حرارت از بدن مرغ را دشوارتر کند، به‌خصوص زمانی که دمای سالن نیز بالا باشد. از طرف دیگر، رطوبت بسیار پایین در دوره ابتدایی می‌تواند باعث افزایش از دست رفتن رطوبت بدن جوجه و مشکلات مرتبط با کیفیت بستر شود. بنابراین، مدیریت دما باید همراه با کنترل رطوبت انجام شود. استفاده از دماسنج بدون توجه به رطوبت نسبی، تصویر کاملی از شرایط آسایش حرارتی گله ارائه نمی‌دهد.

نقش سرعت هوا در احساس گرما توسط مرغ

حرکت هوا می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر احساس گرما توسط مرغ داشته باشد. در شرایط گرم، افزایش سرعت مناسب هوا در سطح پرنده می‌تواند به دفع حرارت کمک کند و در نتیجه شرایط حرارتی قابل تحمل‌تری ایجاد شود. اما همین جریان هوا در جوجه‌های کم‌سن می‌تواند در صورت نامناسب بودن شدت یا جهت، باعث احساس سرما شود. بنابراین سرعت و جهت جریان هوا باید متناسب با سن گله و شرایط محیطی تنظیم شود.

یکنواختی دما در سالن

فقط میانگین دمای سالن اهمیت ندارد. اختلاف دما در نقاط مختلف نیز می‌تواند باعث تجمع مرغ‌ها در بخش‌های خاصی از سالن شود. نزدیکی به درها، دیوارها، ورودی هوا، تجهیزات گرمایشی یا قسمت‌هایی که جریان هوا متفاوت است، می‌تواند شرایط حرارتی متفاوتی ایجاد کند. به همین دلیل، بررسی دما در چند نقطه از سالن و مشاهده هم‌زمان رفتار گله، تصویر دقیق‌تری از شرایط واقعی دما ارائه می‌دهد.

مدیریت دما در مرغ گوشتی یعنی مدیریت آسایش، نه فقط عدد

دمای مناسب زمانی معنا پیدا می‌کند که مرغ بتواند بدون استرس حرارتی، خوراک و آب مصرف کند، فعالیت طبیعی داشته باشد و استراحت کند. بنابراین، بهترین روش مدیریت دما ترکیبی از اندازه‌گیری دمای محیط، بررسی رطوبت و جریان هوا و مشاهده رفتار گله است. جدول‌های دمایی می‌توانند نقطه شروع مناسبی برای تنظیم شرایط باشند، اما نباید جایگزین مشاهده پرنده و ارزیابی شرایط واقعی سالن شوند.

در نهایت، هدف از مدیریت دما رسیدن به یک عدد خاص نیست؛ هدف ایجاد شرایط حرارتی پایدار و مناسب برای رشد، سلامت و عملکرد گله در هر مرحله از پرورش است.

جمع‌بندی فصل اول

در پاییز، مدیریت دمای مرغ گوشتی بیشتر از آنکه به دنبال یک «عدد خاص» باشد، به دنبال ثبات شرایط محیطی است. دمای مناسب باید با توجه به سن گله، رطوبت، وضعیت سالن و رفتار مرغ ارزیابی شود. سنسورها باید در ارتفاع مناسب و در نقاط صحیح قرار داشته باشند و تغییرات دما در طول شبانه‌روز نیز مورد توجه قرار گیرد.

مهم‌تر از همه، برای حفظ گرما، سالن را بیش از حد بسته نکنید. مرغ باید همزمان از دمای مناسب و هوای تازه برخوردار باشد.

در مدیریت پاییزی، هدف فقط گرم نگه داشتن مرغ نیست؛ هدف ایجاد محیطی پایدار است که مرغ بتواند انرژی خوراک را به جای مقابله با شرایط نامناسب، صرف رشد کند.

دو) تهویه و کیفیت هوای سالن در پاییز

اگر در فصل پاییز فقط یک بخش از مدیریت سالن را بخواهیم با حساسیت بیشتری دنبال کنیم، تهویه یکی از مهم‌ترین آنهاست.

با سرد شدن هوا، طبیعی است که مرغدار بخواهد برای حفظ گرمای سالن، ورود هوای بیرون را کمتر کند. مشکل از جایی شروع می‌شود که این کار بیش از اندازه انجام شود. کاهش بیش از حد تهویه می‌تواند باعث تجمع رطوبت، آمونیاک، دی‌اکسیدکربن و گردوغبار در سالن شود و کیفیت هوای مورد تنفس مرغ‌ها را پایین بیاورد. از طرف دیگر، اگر برای تأمین هوای تازه، هوای سرد مستقیماً روی مرغ‌ها بریزد، پرندگان با کوران سرد مواجه می‌شوند و آسایش حرارتی آنها به هم می‌خورد.

بنابراین تهویه در پاییز یک تعادل است: هوای تازه باید وارد سالن شود، بدون اینکه هوای سرد مستقیماً به مرغ‌ها برخورد کند.

راهنمای Ross 2025 نیز حداقل تهویه را بخشی از فرآیند تأمین همزمان گرما، کنترل رطوبت و حفظ کیفیت هوای سالن می‌داند و تأکید می‌کند که تنظیم واقعی تهویه باید با توجه به شرایط محیطی، رفتار پرنده و زیست‌ گله انجام شود.

حداقل تهویه یعنی چه؟

در هوای سرد، تهویه سالن نباید متوقف شود. حتی زمانی که دمای بیرون پایین است، مرغ‌ها همچنان اکسیژن مصرف می‌کنند، رطوبت تولید می‌کنند و دی‌اکسیدکربن و سایر آلاینده‌ها وارد هوای سالن می‌شود. به همین دلیل، سالن به مقدار مشخصی حداقل تهویه نیاز دارد.

حداقل تهویه یعنی مقدار هوایی که باید به‌صورت کنترل‌شده وارد سالن شود تا رطوبت و آلاینده‌های تولیدشده در داخل سالن از محیط خارج شوند، بدون اینکه دمای سالن بیش از حد کاهش پیدا کند. در واقع، هدف حداقل تهویه این نیست که «کمترین مقدار ممکن هوا» را وارد سالن کنیم؛ هدف این است که کمترین تهویه‌ای که برای حفظ کیفیت مناسب محیط لازم است تأمین شود.

در راهنمای Ross 2025 نیز برای هوای سرد، نرخ‌های حداقل تهویه بر اساس وزن پرنده ارائه شده‌اند، اما خود راهنما تأکید می‌کند که این اعداد فقط نقطه شروع هستند و باید با توجه به شرایط واقعی سالن و گله اصلاح شوند.

چرا کاهش بیش از حد تهویه خطرناک است؟

وقتی هوا سرد می‌شود، ممکن است کاهش تهویه در ابتدا تصمیم درستی به نظر برسد. اما سالن مرغداری فقط یک فضای گرم نیست؛ یک محیط زنده است که در آن دائماً رطوبت و گاز تولید می‌شود. مرغ‌ها، بستر، آبخوری‌ها و سیستم گرمایش همگی بر شرایط هوای داخل سالن اثر می‌گذارند پس اگر هوای تازه به اندازه کافی وارد نشود، ممکن است به‌تدریج:

• رطوبت داخل سالن افزایش پیدا کند؛
• بستر مرطوب‌تر شود؛
• آمونیاک افزایش یابد؛
• دی‌اکسیدکربن تجمع پیدا کند؛
• گردوغبار در هوا بیشتر شود؛
• کیفیت تنفس پرنده کاهش پیدا کند.

کیفیت نامناسب هوا فقط یک مشکل محیطی نیست. افزایش آلاینده‌هایی مانند آمونیاک می‌تواند به دستگاه تنفسی آسیب بزند و حساسیت پرنده به بیماری‌های تنفسی را افزایش دهد. بنابراین اگر برای گرم نگه داشتن سالن، تمام مسیرهای ورود هوا بسته شوند، ممکن است در ظاهر دمای خوبی داشته باشیم اما در عمل شرایط مناسبی برای گله ایجاد نکرده باشیم.

هوای سرد را چگونه وارد سالن مرغداری کنیم؟

این قسمت یکی از مهم‌ترین نکات تهویه در فصل پاییز است. مشکل فقط «مقدار» هوای ورودی نیست؛ مسیر حرکت هوا نیز اهمیت زیادی دارد. هوای سرد بیرون اگر مستقیماً روی مرغ‌ها سقوط کند، می‌تواند باعث ایجاد نقاط سرد در سالن شود. مرغ‌ها نیز برای فرار از این جریان هوا ممکن است در نقاط خاصی جمع شوند.

در یک سیستم تهویه مناسب، هوای سرد ورودی باید ابتدا در قسمت بالاتر سالن حرکت کند و با هوای گرم‌تر داخل سالن مخلوط شود. سپس به‌تدریج به سطح پرنده برسد.

به همین دلیل، دریچه‌های ورودی هوا نقش بسیار مهمی دارند. در سیستم‌های دارای تهویه مکانیکی، فشار منفی سالن کمک می‌کند هوای بیرون با سرعت و مسیر مناسب از دریچه‌ها وارد شود. اگر دریچه‌ها درست تنظیم شده باشند، هوای ورودی به سمت بخش بالایی سالن هدایت می‌شود و فرصت پیدا می‌کند قبل از رسیدن به سطح مرغ با هوای داخل مخلوط شود.

اگر هوای سرد ورودی بدون اینکه در سالن پخش شود، مستقیماً به سمت بستر و مرغ‌ها حرکت می‌کند، مشکل لزوماً از کمبود گرمایش نیست. ممکن است تنظیم دریچه‌های ورودی یا فشار منفی سالن مناسب نباشد.

فشار استاتیک چه نقشی دارد؟

«فشار استاتیک» شاید در نگاه اول یک اصطلاح کاملاً فنی به نظر برسد، اما مفهوم آن برای مدیر فارم بسیار کاربردی است. وقتی فن‌ها هوای سالن را خارج می‌کنند، فشار داخل سالن کمی از فشار هوای بیرون کمتر می‌شود. این اختلاف فشار باعث می‌شود هوای تازه از مسیرهای مشخص، یعنی دریچه‌های ورودی، وارد سالن شود.

اگر فشار مناسب باشد، هوای ورودی می‌تواند مسیر موردنظر را طی کند و در قسمت بالای سالن با هوای گرم مخلوط شود. اما اگر فشار مناسب نباشد، ممکن است هوا مسیر مطلوبی نداشته باشد. در نتیجه بخشی از سالن ممکن است بیش از حد سرد و بخش دیگری گرم‌تر باشد. به همین دلیل، تنظیم دریچه‌ها بدون توجه به فشار استاتیک نمی‌تواند نتیجه مطلوبی داشته باشد.

راهنمای Ross 2025 نیز بر حفظ فشار منفی مناسب و تنظیم دریچه‌ها به‌گونه‌ای تأکید دارد که هوای ورودی به سمت بالای سالن هدایت شود.

از کجا بفهمیم هوای ورودی درست حرکت می‌کند؟

در سالن‌های مجهز، اندازه‌گیری فشار استاتیک و بررسی جریان هوا ابزارهای دقیق‌تری هستند؛ اما در مدیریت روزمره نیز می‌توان از نشانه‌های ساده کمک گرفت. برای مثال، اگر هوای سرد ورودی مستقیماً روی پرندگان یا بستر احساس شود، یا پرندگان از یک سمت سالن دور شوند، باید مسیر ورود هوا بررسی شود.

در مقابل، هوایی که از دریچه وارد می‌شود باید فرصت داشته باشد در قسمت بالایی سالن حرکت کند و با هوای گرم‌تر مخلوط شود.

به بیان ساده: هدف این نیست که هوای سرد را به مرغ برسانیم؛ هدف این است که هوای تازه را به سالن برسانیم. این تفاوت کوچک در نگاه مدیریتی، یکی از مهم‌ترین نکات تهویه در هوای سرد است.

تهویه پالسی یا سیکلی در پاییز

در بسیاری از سالن‌ها، زمانی که نیاز به تهویه مداوم وجود ندارد، فن‌ها به‌صورت دوره‌ای روشن و خاموش می‌شوند. این روش که معمولاً با تایمر سیکلی انجام می‌شود، اجازه می‌دهد در هوای سرد همچنان هوای تازه وارد سالن شود، بدون اینکه فن‌ها به‌صورت مداوم حجم زیادی از هوای گرم سالن را خارج کنند.

اما زمان روشن و خاموش شدن فن‌ها را نمی‌توان برای تمام سالن‌ها یکسان تعیین کرد.

مقدار و مدت تهویه به عواملی مانند:

• وزن و تعداد مرغ‌ها
• حجم سالن
• ظرفیت واقعی فن‌ها
• دمای بیرون
• دمای داخل
• رطوبت
• وضعیت بستر
• کیفیت هوای سالن

وابسته است.

راهنمای Ross نیز حداقل تهویه را بر اساس نیاز گله و شرایط واقعی سالن قابل تنظیم می‌داند و برای آن یک نسخه ثابت برای همه سالن‌ها ارائه نمی‌کند.

آمونیاک؛ زنگ خطر کیفیت نامناسب هوا

آمونیاک یکی از مهم‌ترین گازهایی است که باید در سالن مرغ گوشتی کنترل شود. منبع اصلی آمونیاک، تجزیه ترکیبات نیتروژنه موجود در فضولات و بستر است. وقتی رطوبت بستر بالا می‌رود و تهویه مناسب نباشد، شرایط برای افزایش آمونیاک فراهم‌تر می‌شود.

سطوح بالای آمونیاک می‌تواند به سطح دستگاه تنفسی آسیب بزند و مقاومت پرنده در برابر بیماری‌های تنفسی را کاهش دهد. راهنمای Ross 2025 سطح ایده‌آل آمونیاک را کمتر از ۱۰ ppm اعلام می‌کند و افزایش آن به بالاتر از ۲۰ تا ۲۵ ppm را با پیامدهای نامطلوب برای سلامت و عملکرد پرنده مرتبط می‌داند.

دی‌اکسیدکربن هم باید مورد توجه باشد

آمونیاک تنها گازی نیست که در تهویه اهمیت دارد. دی‌اکسیدکربن نیز در اثر تنفس پرندگان و عملکرد سیستم‌های گرمایشی در سالن تولید می‌شود. اگر تهویه کافی نباشد، غلظت آن افزایش پیدا می‌کند. راهنمای Ross 2025 سطح کمتر از ۳۰۰۰ ppm را به‌عنوان سطح ایده‌آل ذکر می‌کند و افزایش بیشتر را نامطلوب می‌داند.

به همین دلیل، در سالن‌های بسته و مجهز، اندازه‌گیری CO₂ می‌تواند ابزار مفیدی برای ارزیابی کیفیت تهویه باشد. نکته مهم این است که ممکن است دمای سالن کاملاً مناسب باشد اما کیفیت هوا مناسب نباشد. این همان دلیلی است که باعث می‌شود دما و تهویه را دو موضوع جدا از یکدیگر اما مرتبط با هم بدانیم.

رطوبت؛ یکی از خروجی‌های مهم تهویه

یکی از وظایف مهم تهویه در هوای سرد، خارج کردن رطوبت اضافی از سالن است. مرغ‌ها و فعالیت‌های روزانه سالن مقدار قابل‌توجهی رطوبت وارد محیط می‌کنند. اگر این رطوبت خارج نشود، به‌تدریج شرایط سالن تغییر می‌کند و احتمال مرطوب شدن بستر افزایش پیدا می‌کند.

در نتیجه، مرطوب شدن بستر همیشه به معنی مشکل در خود بستر نیست و گاهی علت اصلی را باید در سیستم تهویه جست‌وجو کرد. هوای سرد را نباید فقط به چشم تهدید برای دمای سالن دید؛ هوای تازه و خشک‌تر بیرون، در صورت تهویه صحیح، به خارج کردن رطوبت اضافی سالن نیز کمک می‌کند.

اگر هوا سرد شد، فن‌ها را خاموش کنیم؟

خیر، نه به‌صورت کامل. در هوای سرد ممکن است نیاز به تهویه کمتر شود، اما نیاز به هوای تازه از بین نمی‌رود. راهکار صحیح این است که میزان تهویه متناسب با شرایط سالن تنظیم شود و همزمان سیستم گرمایشی بتواند افت دمای ناشی از ورود هوای تازه را جبران کند.

در راهنمای Ross 2025 نیز در زمان حداقل تهویه، فعالیت سیستم گرمایشی در کنار فن‌های حداقل تهویه بخشی از مدیریت معمول سالن در هوای سرد معرفی شده است. بنابراین اگر با شروع پاییز اولین واکنش فارم این باشد که «فن‌ها را خاموش کنیم تا سالن گرم بماند»، بهتر است این تصمیم دوباره بررسی شود.

گرمای سالن بدون هوای تازه، مدیریت موفق نیست.

از کجا بفهمیم تهویه سالن کافی است؟

برای ارزیابی تهویه، یک شاخص به‌تنهایی کافی نیست. دمای سالن، رطوبت، وضعیت بستر، بوی آمونیاک، رفتار مرغ‌ها و در صورت امکان اندازه‌گیری گازهایی مانند آمونیاک و CO₂ باید در کنار هم بررسی شوند.

اگر:

• بستر به‌تدریج مرطوب می‌شود،
• بوی آمونیاک افزایش پیدا کرده،
• هوای سالن سنگین و نامطبوع است،
• رطوبت داخل سالن بالا می‌رود،
• مرغ‌ها در بخش‌هایی از سالن تجمع می‌کنند،

باید عملکرد سیستم تهویه بررسی شود.

از طرف دیگر، اگر پرندگان در مسیر جریان هوای سرد جمع می‌شوند یا نقاط سرد مشخصی در سالن وجود دارد، ممکن است مشکل از نحوه ورود و توزیع هوا باشد، نه لزوماً کمبود ظرفیت تهویه.

تهویه را با «تعداد فن روشن» نباید اندازه گرفت

ممکن است دو سالن با تعداد فن روشن یکسان، مقدار هوای متفاوتی جابه‌جا کنند. ظرفیت واقعی فن، وضعیت تسمه و موتور، تمیزی فن، فشار استاتیک و نحوه ورود هوا همگی بر عملکرد سیستم تأثیر دارند.

به همین دلیل، گفتن اینکه «در پاییز دو فن روشن باشد» یا «سه فن کافی است» بدون شناخت سالن، توصیه قابل اتکایی نیست. تهویه باید بر اساس نیاز واقعی گله و عملکرد واقعی سیستم تنظیم شود، نه صرفاً تعداد فن‌های روشن. یک مرور علمی جدید درباره سیستم‌های تهویه مکانیکی مرغداری نیز بر اهمیت کنترل دقیق تهویه برای همزمانی مدیریت آسایش حرارتی، رطوبت، کیفیت هوا و مصرف انرژی تأکید دارد.

جمع‌بندی فصل دوم

در پاییز، کاهش دمای بیرون نباید باعث شود تهویه سالن متوقف یا بیش از حد محدود شود. مرغ گوشتی همچنان به هوای تازه نیاز دارد و سالن باید رطوبت و گازهای تولیدشده را نیز از محیط خارج کند. در عین حال، ورود هوای سرد باید به شکلی کنترل شود که مستقیماً روی مرغ‌ها قرار نگیرد.

به همین دلیل، سه اصل را باید در ذهن داشت:

1. تهویه حداقل باید ادامه داشته باشد؛
2. هوای ورودی باید به‌درستی در سالن توزیع شود؛
3. و کیفیت هوا باید در کنار دمای سالن پایش شود.

در عمل، یک سالن خوب تهویه‌شده سالنی نیست که بیشترین هوا را جابه‌جا می‌کند؛ سالنی است که به اندازه نیاز، هوای تازه را وارد می‌کند، رطوبت و آلاینده‌ها را خارج می‌کند و همزمان آسایش حرارتی گله را حفظ می‌کند.

سه) تغذیه و مدیریت خوراک مرغ گوشتی در پاییز

تغذیه مرغ گوشتی در پاییز را نباید با یک دستور ساده مانند «افزایش انرژی جیره» یا «افزایش پروتئین» مدیریت کرد. نیاز غذایی مرغ به سن، وزن، میزان مصرف خوراک، هدف پرورش و شرایط محیطی بستگی دارد و تغییر فصل به‌تنهایی دلیل کافی برای تغییر خودسرانه جیره نیست.

با این حال، سرد شدن هوا می‌تواند از طریق تغییر مصرف خوراک و افزایش نیاز پرنده به حفظ دمای بدن، بر عملکرد گله اثر بگذارد. مطالعات نیز نشان داده‌اند که قرار گرفتن جوجه‌های گوشتی در شرایط سرمایی می‌تواند بر وضعیت فیزیولوژیک، رشد و ضریب تبدیل اثر منفی داشته باشد.

بنابراین در پاییز، بیش از آنکه به دنبال «جیره مخصوص پاییز» باشیم، باید مطمئن شویم مرغ همان جیره متعادل و متناسب با سن خود را به مقدار کافی دریافت می‌کند.

آیا با سرد شدن هوا باید جیره را تغییر دهیم؟

جیره مرغ گوشتی باید بر اساس نیازهای تغذیه‌ای پرنده تنظیم شود و مقدار انرژی، اسیدهای آمینه، مواد معدنی و ویتامین‌ها در تعادل با یکدیگر قرار داشته باشند. راهنمای Ross 2025 نیز تأکید می‌کند که یک جیره مناسب باید تعادل صحیحی از انرژی، اسیدهای آمینه، اسیدهای چرب ضروری، مواد معدنی و ویتامین‌ها را تأمین کند.

اگر سالن به‌درستی مدیریت شود و مرغ در شرایط آسایش حرارتی قرار داشته باشد، معمولاً نیازی نیست فقط به دلیل رسیدن پاییز، درصد پروتئین یا انرژی خوراک به‌صورت خودسرانه تغییر کند. آنچه اهمیت دارد، واکنش گله به شرایط محیطی است.

اگر سرد شدن محیط باعث شود مرغ انرژی بیشتری برای حفظ دمای بدن مصرف کند، ممکن است بخشی از انرژی خوراک به جای رشد صرف نگهداری بدن شود. در چنین شرایطی، قبل از تغییر جیره باید ابتدا بررسی شود که آیا مشکل اصلی از مدیریت دما و تهویه سالن است یا واقعاً نیاز تغذیه‌ای گله تغییر کرده است.

افزایش پروتئین در فصول سرد!

یکی از توصیه‌هایی که گاهی در هوای سرد مطرح می‌شود، افزایش پروتئین خام جیره است. اما پروتئین بیشتر لزوماً به معنی رشد بیشتر نیست. آنچه مرغ به آن نیاز دارد، مجموعه متعادلی از اسیدهای آمینه قابل استفاده است. اگر مقدار پروتئین خام بالا برود اما تعادل اسیدهای آمینه مناسب نباشد، الزاماً عملکرد بهتری حاصل نمی‌شود.

از طرف دیگر، بخشی از نیتروژن اضافی جیره دفع می‌شود و افزایش دفع نیتروژن می‌تواند بار نیتروژنی بستر و در نتیجه تولید آمونیاک را افزایش دهد. مطالعات جدید نیز بیشتر بر مفهوم تأمین دقیق اسیدهای آمینه قابل هضم به جای افزایش ساده پروتئین خام تأکید دارند. یک مرور علمی جدید در سال ۲۰۲۵ نشان داده است که با تأمین مناسب اسیدهای آمینه می‌توان پروتئین خام جیره را در برخی شرایط کاهش داد، بدون اینکه رشد الزاماً آسیب ببیند و همزمان بهره‌وری استفاده از نیتروژن را بهبود داد.

بنابراین:

در پاییز، افزایش پروتئین خام را نباید به‌عنوان یک راهکار عمومی برای مقابله با سرما در نظر گرفت. اگر جیره نیاز به اصلاح داشته باشد، این اصلاح باید بر اساس آنالیز خوراک، نیاز گله و وضعیت عملکردی آن انجام شود.

انرژی جیره در هوای سرد چه اهمیتی دارد؟

مرغ گوشتی برای سه فعالیت اصلی به انرژی نیاز دارد:

• حفظ عملکردهای حیاتی بدن
• فعالیت و حرکت
• رشد و تولید بافت

با کاهش دمای محیط، اگر مرغ در شرایط سرد قرار بگیرد، نیاز انرژی برای حفظ دمای بدن می‌تواند افزایش پیدا کند. در نتیجه، اگر شرایط محیطی نامناسب باشد، بخشی از انرژی خوراک به جای رشد صرف مقابله با سرما می‌شود. اما این موضوع به معنی آن نیست که با شروع پاییز باید به‌طور خودکار انرژی جیره را افزایش دهیم.

اولین راهکار برای مقابله با سرما، اصلاح محیط سالن است، نه دستکاری جیره. اگر مرغ در دمای مناسب قرار داشته باشد، تغذیه متعادل و مصرف خوراک کافی معمولاً نیازهای آن را بهتر پوشش می‌دهد. تحقیقات جدید نیز نشان داده‌اند که سرمای محیط می‌تواند بر عملکرد گله اثر بگذارد و مدیریت شرایط حرارتی، به‌خصوص در دوره ابتدایی پرورش، نقش مهمی در کاهش این اثرات دارد.

مصرف خوراک را در پاییز با دقت بیشتری پایش کنید

یکی از بهترین شاخص‌هایی که مدیر فارم می‌تواند از آن برای ارزیابی وضعیت تغذیه استفاده کند، روند مصرف خوراک است. اگر مصرف دان گله به‌طور غیرعادی کاهش پیدا کند، نباید فوراً مشکل را به کیفیت خوراک نسبت داد. ابتدا باید عوامل مدیریتی بررسی شوند.

برای مثال:

• آیا دمای سالن مناسب است؟
• آیا مرغ‌ها به‌طور یکنواخت در سالن پخش شده‌اند؟
• آیا آب کافی در اختیار دارند؟
• آیا ارتفاع و فشار آبخوری مناسب است؟
• آیا دان به‌طور یکنواخت در اختیار تمام گله قرار گرفته است؟
• آیا کیفیت فیزیکی دان مناسب است؟
• آیا بیماری یا مشکل گوارشی در گله وجود دارد؟

از طرف دیگر، افزایش مصرف خوراک نیز همیشه خبر خوبی نیست. اگر مرغ در شرایط نامناسب حرارتی قرار داشته باشد، ممکن است بخشی از خوراک اضافی صرف نیازهای نگهداری شود و افزایش مصرف دان الزاماً به افزایش متناسب وزن منجر نشود.

به همین دلیل، مصرف خوراک باید همیشه در کنار افزایش وزن و ضریب تبدیل بررسی شود.

کیفیت فیزیکی دان را دست‌کم نگیرید

در برنامه تغذیه، فقط فرمول شیمیایی خوراک اهمیت ندارد. مرغ باید بتواند خوراک را به‌راحتی مصرف کند. کیفیت نامناسب پلت، مقدار زیاد پودر یا به اصطلاح آردینگی دان، خردشدگی بیش از حد یا یکنواخت نبودن ذرات می‌تواند روی مصرف خوراک اثر بگذارد.

راهنمای Ross 2025 نیز تأکید می‌کند که سیستم خوراک‌دهی و مدیریت آن مستقیماً بر مصرف خوراک و در نتیجه بر امکان اجرای برنامه تغذیه‌ای اثر می‌گذارد. بنابراین در پاییز، اگر مصرف دان کاهش پیدا کرد، فقط به ترکیبات جیره نگاه نکنید. خود خوراک و نحوه توزیع آن را نیز بررسی کنید.

مدیریت خوراک‌دهی در هوای سرد

در هوای خنک، مرغ باید بتواند به‌راحتی و در تمام ساعات مورد نیاز به خوراک دسترسی داشته باشد. دان نباید فقط در بخشی از سالن در دسترس باشد یا تعداد و تنظیمات تجهیزات خوراک‌دهی باعث رقابت شدید بین پرندگان شود.

همچنین بهتر است تجهیزات خوراک‌دهی به شکلی تنظیم شوند که پرنده بتواند بدون صرف انرژی و تلاش اضافی به خوراک دسترسی داشته باشد. هدف این است که هیچ مرغی به دلیل مدیریت نامناسب تجهیزات، از جیره‌ای که برایش فرموله شده محروم نشود.

آیا باید به مرغ گوشتی در پاییز مکمل بدهیم؟

استفاده از ویتامین‌ها، مواد معدنی، اسیدهای آلی، آنزیم‌ها، پروبیوتیک‌ها یا سایر افزودنی‌ها باید بر اساس هدف مشخص و شرایط واقعی گله انجام شود، نه صرفاً به دلیل تغییر فصل. اگر جیره کامل و متعادل باشد، افزودن ترکیبات مختلف بدون شناخت نیاز گله ممکن است نه‌تنها فایده مشخصی نداشته باشد، بلکه هزینه خوراک را نیز افزایش دهد.

راهنمای تغذیه Ross نیز افزودنی‌ها را در چارچوب یک برنامه تغذیه‌ای مشخص بررسی می‌کند و تأکید دارد که استراتژی تغذیه باید متناسب با اهداف تولید، مواد اولیه و شرایط پرورش انتخاب شود.

بنابراین بهتر است به جای سؤال «در پاییز چه مکملی بدهیم؟»، ابتدا بپرسیم:

چه مشکلی در گله وجود دارد که قرار است این مکمل آن را برطرف کند؟

اگر پاسخ مشخصی برای این سؤال وجود ندارد، استفاده از مکمل صرفاً به دلیل فصل معمولاً تصمیم مناسبی نیست.

اسیدهای آمینه؛ تعادل مهم‌تر از مقدار پروتئین

رشد عضلات مرغ گوشتی به تأمین مناسب اسیدهای آمینه وابسته است. در برنامه‌های تغذیه‌ای جدید، تمرکز فقط بر درصد پروتئین خام نیست، بلکه مقدار و تعادل اسیدهای آمینه قابل هضم اهمیت بیشتری دارد.

اسیدهای آمینه برای ساخت پروتئین بدن مورد استفاده قرار می‌گیرند. اگر یکی از اسیدهای آمینه ضروری در جیره محدودکننده باشد، افزایش سایر مواد مغذی لزوماً نمی‌تواند کمبود آن را جبران کند.

از سوی دیگر، استفاده از اسیدهای آمینه به عنوان منبع انرژی، به معنای مصرف آنها برای هدفی غیر از ساخت پروتئین بدن است و می‌تواند از کارایی استفاده از آنها برای رشد بکاهد. پژوهش‌های جدید نیز بر اهمیت مدیریت دقیق اسیدهای آمینه و کاهش هدررفت نیتروژن در جیره‌های کم‌پروتئین تأکید دارند.

بنابراین اگر قرار است جیره در شرایط خاص اصلاح شود، بهتر است اصلاح بر اساس اسیدهای آمینه قابل هضم و تعادل آنها با انرژی انجام شود، نه صرفاً افزایش پروتئین خام.

در پاییز، مصرف آب را فراموش نکنید

هرچند موضوع مدیریت آب در فصل بعدی به‌طور جداگانه بررسی خواهد شد، اما یک ارتباط مهم با تغذیه وجود دارد:

مرغ بدون آب کافی نمی‌تواند خوراک را به‌خوبی مصرف و استفاده کند. در هوای خنک ممکن است مصرف آب نسبت به شرایط گرم کمتر شود، اما کاهش مصرف آب به این معنی نیست که آبخوری‌ها اهمیت کمتری پیدا کرده‌اند.

اگر مرغ به آب کافی دسترسی نداشته باشد، مصرف خوراک و عملکرد گله نیز می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد.

دمای آب نیز اهمیت دارد. راهنمای Ross 2025 دمای حدود ۱۸ تا ۲۱ درجه سانتی‌گراد را برای مصرف مطلوب آب مناسب می‌داند و اشاره می‌کند که آب بسیار سرد یا بسیار گرم می‌تواند مصرف آب را کاهش دهد. بنابراین در پاییز، کاهش مصرف آب را نباید به‌سادگی «طبیعی بودن فصل» تلقی کرد. اگر کاهش محسوسی مشاهده شد، باید وضعیت آبخوری‌ها، کیفیت آب و دسترسی گله بررسی شود.

خوراک، دما و عملکرد را با هم ببینید

یکی از اشتباهات مدیریتی این است که هر شاخص به‌صورت جداگانه بررسی شود. مثلاً اگر وزن‌گیری کاهش پیدا کرده است، ممکن است مشکل از جیره باشد، اما ممکن است علت اصلی:

• سرمای سالن
• کیفیت نامناسب هوا
• کاهش مصرف آب
• بیماری
• دسترسی نامناسب به خوراک
• کیفیت فیزیکی خوراک

باشد.

به همین دلیل، مدیر فارم بهتر است هنگام بررسی عملکرد گله، مصرف دان، مصرف آب، وزن‌گیری و شرایط محیطی را در کنار یکدیگر بررسی کند.

• اگر مصرف دان کاهش پیدا کرده و همزمان مصرف آب نیز افت کرده است، احتمال دارد مسئله صرفاً فرمول خوراک نباشد.
• اگر مصرف دان مناسب است اما وزن‌گیری پایین آمده، باید علاوه بر جیره، شرایط محیطی و سلامت گله نیز بررسی شود.
• و اگر مصرف خوراک بالا رفته اما افزایش وزن متناسب نیست، ضریب تبدیل می‌تواند اطلاعات مهمی درباره کارایی استفاده از خوراک در اختیار ما قرار دهد.

آیا در پاییز باید مقدار خوراک روزانه را افزایش داد؟

نه به‌صورت خودکار. اگر شرایط محیطی مناسب باشد، برنامه خوراک‌دهی باید بر اساس سن، وزن، سویه، هدف وزنی و برنامه تغذیه‌ای گله اجرا شود. اگر سرما یا شرایط نامناسب محیطی باعث تغییر محسوس در مصرف خوراک یا عملکرد گله شده باشد، ابتدا باید علت مشخص شود. سپس در صورت نیاز، متخصص تغذیه می‌تواند برنامه جیره یا تراکم مواد مغذی را متناسب با شرایط اصلاح کند.

تغییر ناگهانی مقدار خوراک یا فرمول جیره صرفاً به دلیل شروع پاییز، رویکرد مناسبی نیست.

مهم‌ترین نکته تغذیه‌ای پاییز و جمع بندی

در نهایت، مدیریت تغذیه مرغ گوشتی در پاییز را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد:

به جای تغییر خودکار جیره با تغییر فصل، مصرف خوراک و آب، رشد گله و شرایط محیطی را پایش کنید و فقط زمانی جیره را تغییر دهید که شواهد مشخصی از نیاز به این تغییر وجود داشته باشد. اگر سالن از نظر دما و کیفیت هوا در شرایط مناسبی باشد و مرغ به خوراک و آب با کیفیت دسترسی داشته باشد، یک جیره متعادل و متناسب با سن گله می‌تواند نیازهای پرنده را تأمین کند.

چهار) مدیریت آب و آبخوری در مرغ گوشتی در پاییز

آب، یکی از مهم‌ترین و در عین حال گاهی فراموش‌شده‌ترین بخش‌های مدیریت گله است. مرغ گوشتی می‌تواند برای مدت کوتاهی کاهش مصرف خوراک را تحمل کند، اما محدودیت دسترسی به آب خیلی سریع روی مصرف دان و عملکرد گله اثر می‌گذارد.

در پاییز، با کاهش دمای محیط، ممکن است مصرف آب گله نسبت به ماه‌های گرم کمتر شود. همین موضوع گاهی باعث می‌شود مدیر فارم تصور کند آبخوری‌ها دیگر اهمیت سابق را ندارند. در حالی که حتی در هوای خنک، مرغ باید در تمام ساعات به آب سالم، کافی و با کیفیت مناسب دسترسی داشته باشد.

بنابراین در پاییز، مسئله اصلی فقط «داشتن آب» نیست؛ باید مطمئن شویم که آب با کیفیت مناسب، در مقدار کافی و با دسترسی آسان در اختیار تمام پرندگان قرار دارد.

کاهش مصرف آب همیشه طبیعی نیست

در هوای گرم، افزایش مصرف آب کاملاً قابل انتظار است. با خنک‌تر شدن هوا، مصرف آب نیز معمولاً کاهش پیدا می‌کند. اما کاهش شدید یا ناگهانی مصرف آب را نباید صرفاً به تغییر فصل نسبت داد.

مصرف آب تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارد، از جمله:

• دمای محیط
• میزان مصرف خوراک
• ترکیب جیره
• سن و وزن مرغ
• کیفیت آب
• دمای آب
• سلامت گله
• فشار و دبی آبخوری‌ها

بنابراین اگر مصرف آب نسبت به روزهای قبل به شکل محسوسی تغییر کرده است، بهتر است علت آن بررسی شود.

یکی از ساده‌ترین ارتباط‌ها این است که مرغی که آب کافی دریافت نمی‌کند، معمولاً نمی‌تواند مصرف خوراک طبیعی خود را حفظ کند. به همین دلیل، بررسی مصرف آب می‌تواند یکی از ابزارهای مفید برای تشخیص زودهنگام برخی مشکلات مدیریتی باشد.

آبخوری‌ها باید برای تمام مرغ‌ها قابل دسترس باشند

یکی از مهم‌ترین نکات مدیریت آب، تعداد آبخوری نیست؛ بلکه دسترسی واقعی مرغ‌ها به آب است. اگر ارتفاع آبخوری مناسب نباشد، فشار آب کافی نباشد، بخشی از خطوط آبخوری عملکرد مناسبی نداشته باشند یا تعداد پرندگان نسبت به ظرفیت سیستم زیاد باشد، ممکن است بخشی از گله آب کمتری دریافت کند.

در چنین شرایطی ممکن است در نگاه اول همه آبخوری‌ها سالم به نظر برسند، اما در عمل دسترسی تمام پرندگان یکسان نباشد. بنابراین هنگام بازدید از سالن، فقط به وجود آب در خطوط نگاه نکنید. چند آبخوری را در نقاط مختلف سالن بررسی کنید و مطمئن شوید آب با دبی مناسب در دسترس پرندگان قرار می‌گیرد.

راهنماهای مدیریت مرغ گوشتی نیز بر بررسی منظم عملکرد خطوط آبخوری، فشار آب و دسترسی مناسب پرندگان به آب تأکید دارند.

ارتفاع آبخوری را متناسب با رشد مرغ تنظیم کنید

مرغ‌ها در طول دوره پرورش به‌سرعت رشد می‌کنند. آبخوری که برای یک جوجه مناسب بوده، لزوماً چند هفته بعد در ارتفاع مناسب قرار ندارد.

• اگر آبخوری بیش از حد پایین باشد، مرغ ممکن است آب را آلوده کند و بستر نیز بیشتر خیس شود.
• اگر بیش از حد بالا باشد، دسترسی پرنده به آب دشوار می‌شود و ممکن است مصرف آب کاهش پیدا کند.

بنابراین ارتفاع خطوط آبخوری باید مرتباً با توجه به اندازه پرندگان اصلاح شود.

دمای آب در پاییز اهمیت دارد

با سرد شدن هوا، دمای آب نیز ممکن است کاهش پیدا کند؛ به‌خصوص در سالن‌هایی که خطوط آب در معرض هوای سرد قرار دارند یا آب مدت زیادی در لوله‌ها باقی می‌ماند.

آب بیش از حد سرد ممکن است مصرف آب را کاهش دهد. از طرف دیگر، آب گرم نیز مطلوب نیست و می‌تواند محیط مناسبی برای رشد برخی میکروارگانیسم‌ها (بیوفیلم) ایجاد کند.

به همین دلیل بهتر است دمای آب و وضعیت آن در نقاط مختلف سیستم بررسی شود، نه اینکه فقط آب منبع اصلی کنترل شود. در عمل، اگر آب در انتهای خط نسبت به ابتدای خط تفاوت محسوسی دارد، باید علت آن بررسی شود.

کیفیت آب از ظاهر آن مشخص نمی‌شود

ممکن است آب از نظر ظاهری شفاف باشد، اما از نظر شیمیایی یا میکروبی کیفیت مناسبی نداشته باشد. آب مصرفی مرغ گوشتی می‌تواند حاوی مواد معدنی، نمک‌ها یا آلودگی‌های میکروبی باشد که بدون آزمایش قابل تشخیص نیستند. به همین دلیل، آزمایش دوره‌ای آب در مرغداری یکی از اقدامات مهم در مدیریت حرفه‌ای فارم است.

پارامترهایی مانند:

• pH
• سختی آب
• میزان املاح
• آلودگی میکروبی
• ترکیبات نامطلوب موجود در آب

می‌توانند بر سلامت گله و عملکرد سیستم آبخوری اثر بگذارند.

نوع و تناوب آزمایش نیز باید بر اساس منبع آب و شرایط فارم تعیین شود. آبی که از یک منبع زیرزمینی استفاده می‌کند، ممکن است از نظر املاح با آب یک منبع دیگر تفاوت زیادی داشته باشد.

داخل لوله‌های آبخوری را فراموش نکنید

آب ممکن است در منبع اصلی کیفیت مناسبی داشته باشد، اما در مسیر رسیدن به مرغ آلوده شود. باقی‌مانده خوراک، مواد آلی، رسوبات و تشکیل بیوفیلم داخل خطوط آبخوری می‌توانند کیفیت آب را تغییر دهند و حتی باعث کاهش عملکرد آبخوری‌ها شوند.

این مسئله به‌خصوص در سیستم‌هایی که آب برای مدت طولانی داخل خطوط باقی می‌ماند اهمیت بیشتری دارد. بنابراین شست‌وشوی منظم خطوط آبخوری و برنامه مناسب برای کنترل بیوفیلم باید بخشی از مدیریت فارم باشد.

البته انتخاب ماده ضدعفونی‌کننده و غلظت مصرف آن باید بر اساس کیفیت آب، وضعیت خطوط و دستورالعمل محصول انجام شود. استفاده خودسرانه از مواد ضدعفونی‌کننده می‌تواند هم به کیفیت آب و هم به تجهیزات آسیب بزند.

نسبت مصرف آب به خوراک می‌تواند یک شاخص مدیریتی باشد

بررسی مصرف آب در کنار مصرف دان اطلاعات بیشتری در اختیار مدیر فارم قرار می‌دهد. اگر مصرف خوراک و آب هر دو مطابق روند معمول گله پیش می‌روند، شرایط احتمالاً پایدارتر است. اما تغییر ناگهانی در نسبت مصرف آب به خوراک می‌تواند یک هشدار مدیریتی باشد و نیاز به بررسی دقیق‌تر داشته باشد.

البته این نسبت تحت تأثیر سن مرغ، دمای محیط، ترکیب جیره و عوامل دیگر قرار دارد؛ بنابراین نباید یک عدد ثابت را برای تمام سنین و شرایط به‌عنوان معیار قطعی در نظر گرفت.

مهم‌تر از یک عدد مشخص، شناخت روند مصرف در همان گله و تشخیص تغییرات غیرعادی است.

سرد شدن آب در پاییز

در بیشتر مناطق ایران، مسئله اصلی پاییز یخ‌زدگی خطوط آب نیست؛ بلکه کاهش دمای آب و اختلاف دمای آن در قسمت‌های مختلف سالن است. این موضوع در مناطق سردسیر مانند آذربایجان و کردستان و در ساعات شب اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در سالن‌هایی که خطوط آب در معرض هوای بیرون یا نزدیک ورودی‌های هوای سرد قرار دارند، بهتر است وضعیت آنها در ساعات سرد شبانه‌روز نیز بررسی شود. هدف این نیست که آب را گرم کنیم؛ هدف این است که آب در شرایطی قرار داشته باشد که مرغ بدون مشکل آن را مصرف کند.

اگر مصرف آب ناگهان کم شد، چه چیزی را بررسی کنیم؟

کاهش ناگهانی مصرف آب باید جدی گرفته شود. قبل از اینکه علت را به بیماری یا خوراک نسبت دهیم، بهتر است چند مورد ساده بررسی شود:

اول، خود آبخوری‌ها:

آیا آب در تمام خطوط جریان دارد؟ آیا آبخوری‌های انتهای خطوط نیز عملکرد مناسبی دارند؟

دوم، فشار و دبی آب:

آیا مقدار آبی که از آبخوری خارج می‌شود برای پرندگان کافی است؟

سوم، کیفیت آب:

آیا رنگ، بو یا مزه آب تغییر کرده است؟ آیا اخیراً منبع آب یا برنامه مصرف مواد شیمیایی تغییر کرده است؟

چهارم، دمای آب:

آیا آب بیش از حد سرد یا گرم شده است؟

پنجم، وضعیت گله:

آیا همزمان مصرف خوراک، فعالیت یا وضعیت عمومی پرندگان نیز تغییر کرده است؟

اگر مشکل از سیستم آبخوری نباشد، بررسی سلامت گله و سایر عوامل مدیریتی ضروری است.

آبخوری نامناسب می‌تواند بستر را هم تحت تأثیر قرار دهد

مدیریت آب فقط به مصرف آب محدود نمی‌شود. نشتی آبخوری‌ها، فشار نامناسب، ارتفاع اشتباه خطوط یا دستکاری نامناسب آبخوری‌ها می‌تواند باعث ریختن آب روی بستر شود. در نتیجه، نقاط مرطوب در اطراف خطوط آبخوری ایجاد می‌شوند و کیفیت بستر کاهش پیدا می‌کند. از آنجا که مدیریت بستر موضوع جداگانه‌ای در ادامه مقاله است، در اینجا فقط باید به یک اصل توجه کنیم:

هر آبی که به جای ورود به بدن مرغ روی بستر می‌ریزد، یک مشکل مدیریتی است.

بنابراین بازدید روزانه از اطراف خطوط آبخوری و شناسایی نقاط خیس، بخش مهمی از مدیریت آب در فارم است.

آب تمیز، کافی و قابل دسترس

برای مدیریت آب در پاییز لازم نیست سیستم را پیچیده کنیم. سه اصل را باید همیشه حفظ کرد:

یک) آب سالم باشد.

کیفیت شیمیایی و میکروبی آن در محدوده مناسب قرار داشته باشد.

دو) آب کافی باشد.

تمام پرندگان باید بتوانند بدون رقابت شدید و بدون محدودیت به آب دسترسی داشته باشند.

سه) آب همیشه در دسترس باشد.

هیچ دوره‌ای نباید به دلیل تنظیمات نادرست، خرابی تجهیزات یا مدیریت نامناسب، دسترسی گله به آب محدود شود.

اگر این سه اصل رعایت شوند، بسیاری از مشکلاتی که در ظاهر به تغذیه یا تغییر فصل نسبت داده می‌شوند، اساساً ایجاد نخواهند شد.

جمع‌بندی فصل چهارم

با سرد شدن هوا، اهمیت آب در مرغداری کمتر نمی‌شود. ممکن است مصرف آب کاهش پیدا کند، اما نیاز مرغ به آب سالم و دسترسی دائمی به آن همچنان وجود دارد. در پاییز باید مصرف آب را در کنار مصرف خوراک و وضعیت گله بررسی کرد و هر کاهش یا افزایش غیرعادی را جدی گرفت.

عملکرد آبخوری‌ها، ارتفاع خطوط، فشار آب، دمای آب، کیفیت آب و پاکیزگی خطوط همگی بر میزان مصرف و سلامت گله اثر دارند. در نهایت، آبخوری‌ها باید به شکلی مدیریت شوند که مرغ به‌راحتی آب بنوشد و آب اضافی روی بستر ریخته نشود. در یک فارم موفق، آب فقط در منبع ذخیره نمی‌شود؛ باید سالم، کافی و در تمام طول دوره به شکل درست به مرغ برسد.

پنج) مدیریت بستر و کنترل رطوبت در مرغداری پاییزی

بستر مستقیماً با کیفیت هوای سالن، سلامت پا و پوست مرغ، میزان آمونیاک و وضعیت بهداشتی گله ارتباط دارد. در پاییز، با کاهش دمای هوا و افزایش نیاز به گرمایش، مدیریت رطوبت بستر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اگر برای حفظ گرمای سالن، تهویه بیش از حد کاهش پیدا کند، رطوبت تولیدشده در سالن به‌خوبی خارج نمی‌شود و به‌تدریج بستر مرطوب و کلوخه‌ای می‌شود.

از طرف دیگر، رطوبت بستر همیشه ناشی از تهویه نیست. نشتی آبخوری، مدیریت نامناسب آب، مشکلات گوارشی، تغذیه نامتعادل و تراکم بالای گله نیز می‌توانند باعث افزایش رطوبت بستر شوند. راهنمای مدیریت Arbor Acres 2025 نیز همین عوامل را در کنار مدیریت محیطی، آبخوری، تغذیه و تراکم از عوامل مؤثر بر کیفیت بستر معرفی می‌کند.

بنابراین برای داشتن بستر مناسب، نباید فقط خود بستر را بررسی کنیم؛ باید علت خیس شدن آن را پیدا کنیم.

بستر خوب چه ویژگی‌هایی دارد؟

یک بستر مناسب باید:

• خشک باشد؛
• قابلیت جذب رطوبت مناسبی داشته باشد؛
• به‌راحتی زیر پای مرغ خرد شود و حالت خمیری نداشته باشد؛
• بیش از حد گردوغبار تولید نکند؛
• عاری از آلودگی و مواد نامناسب باشد.

بستر نباید آن‌قدر خشک و پودری باشد که مقدار زیادی گردوغبار وارد هوا کند و نه آن‌قدر مرطوب که به شکل توده‌های فشرده و چسبنده درآید.

چرا رطوبت بستر در پاییز بیشتر می‌شود؟

مرغ، آبخوری، فضولات و حتی سیستم‌های گرمایشی همگی بر میزان رطوبت سالن اثر می‌گذارند. در فصل سرد، مشکل زمانی ایجاد می‌شود که رطوبت تولیدشده در سالن به اندازه کافی خارج نشود. برای مثال، اگر مرغدار برای جلوگیری از افت دما، حداقل تهویه را بیش از اندازه کاهش دهد، ممکن است در ابتدا سالن گرم‌تر باقی بماند؛ اما همزمان رطوبت در محیط افزایش پیدا کند.

به همین دلیل، رطوبت بالای بستر می‌تواند یکی از نشانه‌های تهویه ناکافی باشد. البته اگر اطراف آبخوری‌ها خیس است، نباید فوراً مشکل را به تهویه نسبت داد. در این حالت ابتدا باید خود سیستم آبخوری بررسی شود.

بستر خیس فقط یک مشکل ظاهری نیست

وقتی بستر مرطوب می‌شود، فضولات به آن می‌چسبند و قسمت‌هایی از بستر به شکل کلوخه‌ای و فشرده درمی‌آیند.

این شرایط می‌تواند پیامدهای مختلفی داشته باشد:

• افزایش تولید آمونیاک؛
• افزایش رطوبت محیط؛
• کاهش کیفیت هوای سالن؛
• افزایش آسیب‌های پوستی و کف پا؛
• افزایش احتمال ایجاد زخم در ناحیه کف پا و مفصل خرگوشی؛
• کاهش آسایش پرنده.

راهنماهای مدیریت مرغ گوشتی، بستر مرطوب و کلوخه‌ای را یکی از مهم‌ترین عوامل مستعدکننده درماتیت کف پا (Footpad Dermatitis) می‌دانند. بنابراین وقتی بستر خیس می‌شود، موضوع فقط تمیز کردن سالن نیست؛ باید علت آن سریعاً پیدا و برطرف شود.

ساده‌ترین روش بررسی بستر

در چند نقطه مختلف سالن، مقداری از بستر را با دست بردارید و آن را فشار دهید.

• اگر بستر به‌راحتی از هم باز می‌شود و حالت پوک خود را حفظ می‌کند، شرایط معمولاً مناسب‌تر است.
• اگر پس از فشار دادن، بستر به شکل یک توده فشرده باقی می‌ماند، رطوبت آن احتمالاً بیش از حد است و باید علت بررسی شود.
• این بررسی باید در چند نقطه سالن انجام شود، نه فقط یک نقطه.

اطراف آبخوری‌ها را نیز جداگانه بررسی کنید، زیرا رطوبت نزدیک آبخوری ممکن است ناشی از نشتی یا تنظیم نامناسب سیستم آب باشد. روش ارزیابی دستی بستر نیز در راهنمای Cobb به‌عنوان یک روش عملی برای بررسی رطوبت معرفی شده است.

همه نقاط سالن شرایط یکسانی ندارند

ممکن است قسمت مرکزی سالن بستر کاملاً مناسبی داشته باشد، اما اطراف آبخوری‌ها یا نزدیک دیوارها مرطوب باشد. به همین دلیل، بررسی بستر باید در نقاط مختلف سالن انجام شود.

به‌خصوص این مناطق را با دقت بیشتری بررسی کنید:

اطراف آبخوری‌ها:
برای تشخیص نشتی، فشار نامناسب یا ارتفاع نادرست آبخوری.

زیر و اطراف محل تجمع مرغ‌ها:
برای تشخیص نقاطی که به دلیل تراکم یا شرایط محیطی بیشتر تحت فشار هستند.

نزدیک دیوارها و گوشه‌های سالن:
برای شناسایی نقاط سرد، رطوبت یا مشکلات توزیع هوا.

نقاطی که مرغ‌ها به‌طور غیرطبیعی در آنها تجمع می‌کنند:
زیرا تجمع مرغ‌ها می‌تواند باعث افزایش بار فضولات و رطوبت در همان منطقه شود.

اگر بستر خیس شد، فقط بستر را عوض نکنید

یکی از اشتباهات رایج این است که قسمت مرطوب بستر جمع‌آوری و با بستر خشک جایگزین شود، بدون اینکه علت مشکل مشخص شود.

• اگر نشتی آبخوری وجود داشته باشد، فردا دوباره همان قسمت خیس خواهد شد.
• اگر مشکل از تهویه باشد، رطوبت دوباره در بستر تجمع پیدا می‌کند.
• اگر علت، اختلال گوارشی باشد، اضافه کردن بستر خشک مشکل اصلی را حل نمی‌کند.

بنابراین تعویض یا اضافه کردن بستر باید آخرین مرحله باشد، نه اولین واکنش.

ابتدا باید پرسید: این رطوبت از کجا آمده است؟

تهویه، رطوبت بستر و پاییز

در فصل پاییز، این ارتباط اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. هوای بیرون معمولاً از هوای داخل سالن خشک‌تر است و تهویه صحیح می‌تواند به خروج رطوبت کمک کند. اما اگر تهویه بیش از حد محدود شود، رطوبت داخل سالن افزایش پیدا می‌کند. در عین حال، تهویه بیش از اندازه نیز می‌تواند دمای سالن را کاهش دهد.

بنابراین مدیریت بستر در پاییز مستقیماً با فصل قبل ارتباط دارد:

تهویه باید آن‌قدر باشد که رطوبت اضافی را خارج کند، اما به شکلی تنظیم شود که آسایش حرارتی مرغ حفظ شود.

این همان دلیلی است که مدیریت دما و تهویه را نمی‌توان کاملاً از مدیریت بستر جدا کرد.

آمونیاک و بستر مرطوب

وقتی بستر مرطوب و آلوده به فضولات باشد، شرایط برای تولید آمونیاک مناسب‌تر می‌شود. افزایش آمونیاک می‌تواند کیفیت هوای سالن را کاهش دهد و به دستگاه تنفسی مرغ آسیب برساند. بنابراین بوی آمونیاک را می‌توان یکی از هشدارهای مهم درباره وضعیت نامناسب بستر و تهویه دانست.

اما یک نکته مهم وجود دارد:

برای کنترل آمونیاک نباید فقط به بو متکی بود. اگر امکان اندازه‌گیری وجود دارد، استفاده از تجهیزات سنجش آمونیاک اطلاعات دقیق‌تری در اختیار مدیر فارم قرار می‌دهد. مدیریت صحیح تهویه، کنترل رطوبت و حفظ بستر خشک از پایه‌های اصلی کنترل این مشکل هستند.

ارتباط بستر با سلامت کف پا

یکی از مهم‌ترین پیامدهای بستر مرطوب، افزایش خطر درماتیت کف پا است. در مراحل اولیه، این مشکل ممکن است با تغییر رنگ یا آسیب سطحی پوست کف پا شروع شود و در صورت ادامه شرایط نامناسب، به ضایعات شدیدتر تبدیل شود. بستر خشک و مناسب یکی از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه در برابر این مشکل است. Cobb نیز بستر مرطوب و نامناسب را عامل اصلی مستعدکننده درماتیت کف پا معرفی می‌کند.

این موضوع فقط به سلامت پرنده مربوط نیست. آسیب کف پا می‌تواند باعث کاهش راحتی پرنده و تغییر رفتار تغذیه و حرکت آن شود و در شرایط شدیدتر، کیفیت محصول نهایی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

تغذیه هم می‌تواند روی بستر اثر بگذارد

اگرچه مدیریت تغذیه در فصل قبل بررسی شد، اما یک ارتباط مهم با بستر وجود دارد. جیره نامتعادل یا مشکلات گوارشی می‌توانند باعث افزایش دفع آب و تغییر کیفیت فضولات شوند. همچنین برخی عوامل تغذیه‌ای مانند عدم تعادل مواد معدنی می‌توانند مصرف آب و در نتیجه رطوبت فضولات را افزایش دهند.

بنابراین اگر بستر در سراسر سالن به‌طور ناگهانی مرطوب شده است و آبخوری‌ها و تهویه مشکل مشخصی ندارند، وضعیت خوراک و سلامت دستگاه گوارش گله نیز باید بررسی شود.

بستر بیش از حد خشک هم مطلوب نیست

هدف، خشک‌ترین بستر ممکن نیست. بستر بسیار خشک و پودری می‌تواند گردوغبار زیادی تولید کند و کیفیت هوای سالن را کاهش دهد. بنابراین مدیریت صحیح بستر یعنی رسیدن به یک وضعیت متعادل:

نه خیس و کلوخه‌ای، نه بیش از حد خشک و پودری. بستر باید پوک، خشک و قابل‌جذب باشد و هنگام فشرده شدن با دست، به شکل یک توده چسبنده باقی نماند.

تراکم گله و کیفیت بستر

هرچه تعداد پرندگان در یک سطح مشخص بیشتر باشد، مقدار فضولات، رطوبت و فشار واردشده به بستر نیز افزایش پیدا می‌کند. اگر تراکم بالا با سیستم تهویه، آبخوری و مدیریت بستر متناسب نباشد، احتمال افت کیفیت بستر بیشتر می‌شود.

راهنمای Aviagen نیز تراکم بالاتر را در کنار سایر عوامل مدیریتی با افزایش فشار بر مدیریت محیطی و افزایش احتمال مشکلات بستر مرتبط می‌داند. به همین دلیل، تراکم را نمی‌توان فقط بر اساس تعداد مرغ در واحد سطح تعیین کرد؛ باید دید آیا تجهیزات و مدیریت سالن توانایی حفظ شرایط مناسب برای این تعداد پرنده را دارند یا خیر.

نکات نهایی در مورد بستر مرغداری

بستر می‌تواند مانند یک دستگاه هشدار ساده برای فارم عمل کند.

اگر بستر به‌تدریج مرطوب می‌شود، باید تهویه و رطوبت سالن بررسی شود.

اگر فقط اطراف آبخوری‌ها خیس است، سیستم آبخوری باید بررسی شود.

اگر در سراسر سالن فضولات بیش از حد آبکی شده‌اند، وضعیت خوراک، آب و سلامت گله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

اگر همراه با رطوبت بستر، بوی آمونیاک نیز افزایش یافته است، کیفیت هوا و تهویه باید سریع‌تر بررسی شود.

این نگاه باعث می‌شود به جای اینکه فقط با «بستر خیس» مبارزه کنیم، علت ایجاد آن را پیدا کنیم.

جمع‌بندی فصل پنجم

بستر مناسب نتیجه عملکرد درست چند بخش از فارم است. تهویه مناسب، مدیریت صحیح آبخوری‌ها، تغذیه متعادل، سلامت گله، تراکم مناسب و انتخاب بستر مناسب همگی در حفظ کیفیت آن نقش دارند.

در پاییز، کاهش تهویه برای حفظ گرما می‌تواند یکی از دلایل افزایش رطوبت سالن باشد؛ بنابراین نباید برای گرم نگه داشتن سالن، تهویه را بیش از حد کاهش داد. از طرف دیگر، مشاهده بستر مرطوب باید به‌عنوان یک علامت مدیریتی تلقی شود. قبل از اضافه کردن بستر جدید یا جمع‌آوری قسمت خیس، باید مشخص شود مشکل از کجاست.

بستر خوب چیزی نیست که فقط در ابتدای دوره آماده شود؛ کیفیت آن باید در تمام طول دوره پرورش حفظ و هر روز ارزیابی شود.

شش) برنامه نوری در پرورش مرغ گوشتی

نور یکی از عوامل مدیریتی مهم در پرورش مرغ گوشتی است که بر فعالیت، مصرف خوراک و آب، استراحت، رفتار، رشد و سلامت گله اثر می‌گذارد. برنامه نوری فقط به روشن یا خاموش بودن چراغ‌ها محدود نمی‌شود و مدت روشنایی، مدت تاریکی، نحوه توزیع دوره‌های روشن و تاریک و شدت و یکنواختی نور همگی باید در نظر گرفته شوند.

امروزه استفاده از روشنایی تقریباً مداوم در تمام دوره پرورش توصیه نمی‌شود. وجود یک دوره تاریکی منظم برای استراحت و رفتار طبیعی پرندگان اهمیت دارد و می‌تواند به بهبود کارایی خوراک و زنده‌مانی کمک کند.

چرا تاریکی برای مرغ گوشتی اهمیت دارد؟

مرغ گوشتی به یک الگوی مشخص از روشنایی و تاریکی نیاز دارد. در دوره روشنایی، پرندگان فرصت بیشتری برای فعالیت و دسترسی به آب و خوراک دارند و در دوره تاریکی، فعالیت کاهش پیدا می‌کند و زمان استراحت فراهم می‌شود.

استفاده از نور تقریباً مداوم در تمام طول دوره، برخلاف تصور قدیمی که می‌توانست مصرف خوراک و رشد را افزایش دهد، الزاماً باعث عملکرد بهتر نمی‌شود. راهنمای Ross تصریح می‌کند که روشنایی مداوم یا تقریباً مداوم برای کل دوره پرورش بهینه نیست و دوره‌های تاریکی می‌توانند به بهبود رشد نهایی، کارایی خوراک و زنده‌مانی کمک کنند.

برنامه نوری در روزهای ابتدایی

در روزهای اول، جوجه‌ها به زمان روشنایی بیشتری نیاز دارند تا بتوانند آب و خوراک را به‌خوبی پیدا کنند و مصرف اولیه مناسبی داشته باشند. بر اساس راهنمای Ross 2025، در روزهای صفر تا هفت، برنامه می‌تواند از حدود ۲۳ ساعت روشنایی و یک ساعت تاریکی در ابتدای دوره شروع شود و دوره تاریکی به‌تدریج افزایش پیدا کند تا در حدود روز هفتم به حدود ۴ تا ۶ ساعت تاریکی برسد. پس از روز هفتم نیز حدود ۴ تا ۶ ساعت تاریکی توصیه شده است، مشروط بر اینکه با قوانین محلی و شرایط گله سازگار باشد.

این اعداد نباید به‌عنوان نسخه‌ای مستقل از شرایط مزرعه در نظر گرفته شوند. سویه، سن فروش، شرایط سالن، وضعیت گله و مقررات محلی می‌توانند در انتخاب برنامه نهایی مؤثر باشند.

تغییر برنامه نوری باید تدریجی باشد

تغییر ناگهانی از روشنایی طولانی به دوره تاریکی طولانی می‌تواند رفتار گله را تغییر دهد. بهتر است دوره تاریکی در روزهای ابتدایی به‌تدریج افزایش پیدا کند تا پرندگان به برنامه جدید عادت کنند. همچنین ساعت شروع و پایان دوره‌های روشنایی و تاریکی باید تا حد امکان ثابت باشد. استفاده از تایمر یا سیستم کنترل خودکار می‌تواند به اجرای دقیق برنامه کمک کند.

شدت نور نیز اهمیت دارد

مدت روشنایی تنها بخش برنامه نوری نیست. شدت نور نیز باید متناسب با سن گله تنظیم شود. در روزهای ابتدایی، شدت نور باید برای تحریک مناسب جوجه‌ها به مصرف آب و خوراک کافی باشد. با افزایش سن می‌توان شدت نور را کاهش داد، البته به شکلی که رفتار طبیعی و دسترسی مناسب پرندگان به آب و خوراک حفظ شود.

برای مثال، راهنمای Cobb حداقل شدت حدود ۲۵ لوکس در تاریک‌ترین بخش سالن در ارتفاع جوجه را در دوره آغازین مطرح می‌کند و پس از رسیدن وزن پرندگان به حدود ۱۳۰ تا ۱۸۰ گرم، کاهش تدریجی شدت نور به حدود ۵ تا ۱۰ لوکس را پیشنهاد می‌کند. این مقادیر باید با قوانین محلی و شرایط واقعی فارم تطبیق داده شوند.

یکنواختی نور در سالن

وجود نقاط بسیار روشن و بسیار تاریک در یک سالن می‌تواند باعث توزیع نامناسب پرندگان و تغییر رفتار گله شود. نور باید تا حد امکان به‌صورت یکنواخت در سطح سالن توزیع شود. ارتفاع چراغ‌ها، فاصله آنها، نوع لامپ، زاویه تابش و حتی تمیزی تجهیزات روشنایی می‌توانند بر یکنواختی نور تأثیر بگذارند.

به همین دلیل، هنگام ارزیابی سیستم روشنایی نباید فقط به تعداد لامپ‌ها توجه کرد؛ شدت نور باید در نقاط مختلف سالن و در ارتفاع پرنده بررسی شود.

ارتباط نور با مصرف خوراک و آب

روشنایی بر میزان فعالیت پرندگان و زمان دسترسی آنها به آب و خوراک اثر می‌گذارد. زمانی که دوره تاریکی طولانی‌تر می‌شود، مرغ‌ها پس از روشن شدن چراغ‌ها تمایل بیشتری برای دسترسی به دانخوری و آبخوری دارند.

به همین دلیل، هنگام طراحی برنامه نوری باید ظرفیت دانخوری و آبخوری و نحوه توزیع آنها نیز در نظر گرفته شود. در صورت ناکافی بودن فضای دسترسی، افزایش فعالیت هم‌زمان گله پس از روشن شدن چراغ‌ها می‌تواند باعث رقابت و ازدحام شود.

برنامه نوری باید با سن و هدف تولید هماهنگ باشد

یک برنامه نوری واحد برای تمام گله‌ها الزاماً بهترین انتخاب نیست. سن فروش، سرعت رشد، شرایط محیطی، نوع سالن و اهداف مدیریتی می‌توانند در برنامه نوری مؤثر باشند. Cobb نیز تأکید می‌کند که برنامه نوری باید با توجه به شرایط محیطی، نوع سالن و اهداف مدیریتی تنظیم شود و اجرای نامناسب آن می‌تواند رشد روزانه و عملکرد گله را کاهش دهد.

خاموش و روشن شدن چراغ‌ها

بهتر است برنامه روشنایی و خاموشی هر روز در زمان مشخص اجرا شود. تغییر مداوم زمان خاموشی و روشنایی می‌تواند الگوی فعالیت و مصرف خوراک و آب را برهم بزند. در صورت امکان، استفاده از سیستم‌هایی که تغییر شدت نور را به‌صورت تدریجی انجام می‌دهند می‌تواند به کاهش واکنش ناگهانی گله کمک کند.

نور را در کنار سایر عوامل مدیریت کنید

برنامه نوری به‌تنهایی عملکرد گله را تعیین نمی‌کند. دما، تهویه، خوراک، آب، تراکم و وضعیت سلامت همگی با نور تعامل دارند. برای مثال، افزایش دوره تاریکی در گله‌ای که دسترسی مناسبی به آب و خوراک ندارد می‌تواند مشکل را تشدید کند. به همین دلیل، برنامه نوری باید در کنار شرایط واقعی گله ارزیابی و تنظیم شود.

در نهایت، هدف از برنامه نوری افزایش صرف مدت روشنایی نیست؛ بلکه ایجاد تعادل مناسب میان فعالیت، مصرف آب و خوراک، استراحت، رشد و سلامت گله است. برنامه‌ای که متناسب با سن و شرایط گله اجرا شود، می‌تواند بخشی مهم از مدیریت دقیق مرغ گوشتی باشد.

جمع‌بندی فصل ششم

برنامه نوری یکی از ابزارهای مهم مدیریت گله است که بر فعالیت، مصرف خوراک و آب، استراحت و عملکرد مرغ گوشتی تأثیر می‌گذارد. مدیریت صحیح نور تنها به مدت روشن بودن سالن محدود نمی‌شود، بلکه مدت تاریکی، شدت نور و یکنواختی روشنایی نیز باید متناسب با سن و شرایط گله تنظیم شوند.

در روزهای ابتدایی، روشنایی بیشتر برای دسترسی مناسب جوجه‌ها به آب و خوراک اهمیت دارد و با افزایش سن، وجود دوره‌های تاریکی منظم اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برنامه نوری باید منظم، قابل پیش‌بینی و متناسب با سویه، شرایط سالن و اهداف پرورش باشد. در نهایت، هدف از مدیریت نور، ایجاد تعادل میان فعالیت، مصرف خوراک و آب، استراحت و رشد گله است.

هفت) امنیت زیستی و پیشگیری از بیماری‌ها

در پرورش مرغ گوشتی، بیماری معمولاً زمانی خسارت جدی ایجاد می‌کند که پیشگیری به اندازه کافی جدی گرفته نشده باشد. هزینه بیماری فقط به تلفات محدود نمی‌شود؛ کاهش مصرف خوراک، افت رشد، افزایش ضریب تبدیل، افزایش هزینه دارو و درمان، کاهش یکنواختی گله و افزایش زمان رسیدن به وزن مطلوب نیز بخشی از خسارت هستند.

در فصل پاییز نیاز با شروع تغییرات اقلیمی و سرد شدن هوا ممکن است شیوع برخی بیماری‌ها رایج تر شود. به همین دلیل، امنیت زیستی باید از ورود جوجه به مزرعه آغاز شود و تا زمان تخلیه کامل سالن ادامه داشته باشد. هدف اصلی، جلوگیری از ورود عوامل بیماری‌زا، کاهش انتشار آنها در داخل فارم و جلوگیری از انتقال عامل بیماری به گله‌های دیگر است.

ورود بیماری به فارم چگونه اتفاق می‌افتد؟

عامل بیماری‌زا می‌تواند از مسیرهای مختلف وارد مرغداری شود. افراد، خودروها، تجهیزات، جعبه‌های حمل جوجه، خوراک و مواد اولیه، آب، پرندگان وحشی، جوندگان و حتی کفش و لباس کارکنان می‌توانند در انتقال عوامل بیماری‌زا نقش داشته باشند.

گاهی یک مسیر انتقال بسیار ساده است. برای مثال، فردی که از یک سالن بیمار وارد سالن سالم می‌شود، بدون تعویض کفش یا لباس می‌تواند آلودگی را به سالن جدید منتقل کند.

به همین دلیل، امنیت زیستی فقط به ضدعفونی سالن محدود نمی‌شود. کنترل رفت‌وآمد و مدیریت مسیرهای انتقال آلودگی، بخش مهم‌تری از این فرایند است.

ورود و خروج افراد

1. هر فردی که وارد فارم می‌شود باید تا حد امکان تحت کنترل باشد. رفت‌وآمدهای غیرضروری باید کاهش پیدا کند و ورود افراد متفرقه به سالن‌ها محدود شود.
2. کارکنان نیز نباید بدون رعایت اصول بهداشتی از یک سالن به سالن دیگر رفت‌وآمد کنند. در صورتی که وضعیت بهداشتی سالن‌ها متفاوت باشد، ترتیب بازدید اهمیت زیادی دارد و بهتر است سالن‌های سالم پیش از سالن‌های مشکوک یا بیمار بررسی شوند.
3. لباس و کفش اختصاصی سالن، شست‌وشوی دست‌ها و استفاده صحیح از حوضچه یا سیستم ضدعفونی کفش، در کاهش انتقال آلودگی نقش دارند.
4. نکته مهم این است که محلول ضدعفونی‌کننده جایگزین نظافت نیست. اگر کفش یا سطحی با گل، کود و مواد آلی پوشیده شده باشد، اثربخشی بسیاری از مواد ضدعفونی‌کننده کاهش پیدا می‌کند. بنابراین ابتدا باید آلودگی فیزیکی حذف شود و سپس ضدعفونی انجام گیرد.

 کنترل جوندگان و پرندگان وحشی

موش‌ها و سایر جوندگان می‌توانند هم عامل بیماری را منتقل کنند و هم خوراک و تجهیزات را آلوده کنند. وجود سوراخ در دیوارها، انبار نامرتب، ریخت‌وپاش خوراک و دسترسی آسان به منابع غذایی، شرایط مناسبی برای افزایش جمعیت جوندگان ایجاد می‌کند. کنترل جوندگان باید مستمر باشد و تنها زمانی انجام نشود که آثار موش در سالن دیده شده است.

پرندگان وحشی نیز می‌توانند با ورود به محوطه یا تماس با خوراک و آب، خطر انتقال برخی عوامل بیماری‌زا را افزایش دهند. بنابراین جلوگیری از دسترسی آنها به سالن، انبار خوراک و منابع آب اهمیت دارد.

آب سالم، یکی از پایه‌های امنیت زیستی

آب مصرفی مرغ باید از نظر کیفیت شیمیایی و میکروبی مناسب باشد. آلودگی منبع آب یا رشد بیوفیلم در خطوط آبخوری می‌تواند به یکی از منابع مداوم آلودگی در سالن تبدیل شود. خطوط آبخوری باید به‌طور منظم بررسی و تمیز شوند. وجود رسوب، لایه لزج داخل لوله‌ها یا تغییر رنگ آب می‌تواند نشانه‌ای از مشکل در سیستم باشد.

همچنین مخزن آب باید به‌گونه‌ای نگهداری شود که امکان ورود گردوغبار، حشرات، پرندگان و سایر منابع آلودگی به آن وجود نداشته باشد.

مدیریت تلفات

لاشه مرغ تلف‌شده یکی از منابع بالقوه انتشار آلودگی است. باقی ماندن لاشه در سالن، علاوه بر افزایش خطر آلودگی، می‌تواند باعث جذب حشرات و جوندگان شود.

تلفات باید در فواصل منظم جمع‌آوری و به شکل بهداشتی از سالن خارج شود. محل دفع یا امحای تلفات نیز باید به‌گونه‌ای باشد که دوباره به منبع آلودگی برای فارم تبدیل نشود.

هرگونه افزایش غیرعادی تلفات باید جدی گرفته شود. تغییر ناگهانی در تعداد تلفات، مصرف آب، مصرف خوراک، وضعیت مدفوع یا رفتار گله می‌تواند نخستین علامت یک مشکل باشد.

واکسیناسیون؛ پیشگیری هدفمند، نه صرفاً یک برنامه ثابت

واکسیناسیون یکی از ابزارهای مهم کنترل بیماری‌هاست، اما واکسن به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین مدیریت صحیح و امنیت زیستی شود. برنامه واکسیناسیون باید بر اساس شرایط منطقه، بیماری‌های رایج، وضعیت فارم، نوع واکسن، سویه مرغ و نظر دامپزشک تنظیم شود. اجرای یک برنامه ثابت برای تمام فارم‌ها، بدون توجه به شرایط واقعی، همیشه بهترین تصمیم نیست.

در واکسیناسیون از طریق آب آشامیدنی نیز کیفیت آب، مقدار مصرف آب، شرایط نگهداری واکسن و نحوه توزیع آن در گله اهمیت زیادی دارد. خطا در هر یک از این مراحل می‌تواند باعث شود بخشی از پرندگان دوز کافی دریافت نکنند.

تشخیص زودهنگام بیماری

یکی از مهم‌ترین وظایف مرغدار، شناخت تغییرات غیرطبیعی گله است. افت مصرف خوراک، تغییر مصرف آب، افزایش تلفات، کاهش رشد، تغییر رنگ یا قوام مدفوع، افت یکنواختی، کاهش فعالیت یا تغییر رفتار پرندگان می‌تواند نشانه وجود مشکل باشد.

برای تشخیص به‌موقع، ثبت روزانه اطلاعات اهمیت زیادی دارد. زمانی که مصرف خوراک و آب، وزن‌گیری و تلفات ثبت می‌شود، تغییرات غیرعادی زودتر دیده خواهند شد. در صورت مشاهده علائم مشکوک، تشخیص علت باید توسط دامپزشک انجام شود.

استفاده خودسرانه از دارو بدون مشخص شدن عامل بیماری می‌تواند علاوه بر افزایش هزینه، تشخیص بیماری را دشوارتر کند و مشکلاتی مانند مقاومت میکروبی و باقی‌مانده دارویی ایجاد کند.

شست‌وشو و ضدعفونی بین دو گله

پس از تخلیه گله، سالن باید به‌طور کامل برای ورود گله بعدی آماده شود. باقی ماندن کود، پر، گردوغبار و مواد آلی می‌تواند بخشی از عوامل بیماری‌زا را در محیط حفظ کند.

فرآیند آماده‌سازی سالن باید شامل تخلیه کامل بقایای گله، شست‌وشوی مناسب، پاک‌سازی تجهیزات و سطوح، ضدعفونی و آماده‌سازی مجدد سالن باشد. در این مرحله نیز ترتیب عملیات اهمیت دارد. ضدعفونی کردن یک سالن آلوده بدون شست‌وشوی مناسب، به معنی پاک‌سازی کامل آن نیست. تجهیزات قابل جابه‌جایی نیز باید از نظر آلودگی بررسی و قبل از ورود گله جدید به شکل مناسب تمیز و ضدعفونی شوند.

می‌توانید مقاله قبل از جوجه ریزی چه اقداماتی باید انجام داد را مطالعه کنید.

اصل «همه داخل، همه خارج»

یکی از اصول مؤثر در کاهش انتقال بیماری، استفاده از سیستم All-in/All-out است؛ یعنی گله در یک بازه مشخص وارد سالن شود و پس از پایان دوره، کل گله تخلیه شود و سالن پیش از ورود گله بعدی فرصت کافی برای پاک‌سازی و آماده‌سازی داشته باشد.

اختلاط پرندگان با سنین مختلف در یک مجموعه، مدیریت بیماری را دشوارتر می‌کند؛ زیرا برخی عوامل بیماری‌زا می‌توانند از گله‌های مسن‌تر به گله‌های جوان منتقل شوند.

هرچه فاصله سنی بین گله‌ها کمتر باشد، کنترل زنجیره انتقال بیماری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

امنیت زیستی فقط وظیفه مسئول فارم نیست

موفقیت برنامه امنیت زیستی به همکاری تمام افراد مرتبط با مرغداری وابسته است. اگر یک نفر اصول ورود به سالن را رعایت نکند، زنجیره حفاظتی می‌تواند شکسته شود. به همین دلیل، کارکنان باید بدانند هر اقدام بهداشتی چه هدفی دارد.

زمانی که کارگر فارم بداند چرا نباید با همان کفش وارد دو سالن شود یا چرا لاشه باید سریع از سالن خارج شود، احتمال اجرای صحیح دستورالعمل‌ها بیشتر خواهد شد.

در نهایت، امنیت زیستی مجموعه‌ای از اقدامات کوچک اما پیوسته است. هیچ ماده ضدعفونی‌کننده یا واکسنی نمی‌تواند به‌تنهایی جایگزین این مجموعه شود. کاهش ورود عامل بیماری‌زا، جلوگیری از انتشار آن و تشخیص سریع تغییرات گله، سه حلقه اصلی یک برنامه موفق کنترل بیماری در مرغداری هستند.

جمع‌بندی فصل هفتم

امنیت زیستی یکی از پایه‌های اصلی حفظ سلامت گله است و باید از ورود جوجه تا پایان دوره پرورش به‌صورت مستمر اجرا شود. کنترل ورود افراد و خودروها، استفاده صحیح از لباس و کفش، کنترل جوندگان و پرندگان وحشی، تأمین آب سالم، مدیریت تلفات، شست‌وشو و ضدعفونی مناسب و اجرای برنامه واکسیناسیون متناسب با شرایط فارم، مجموعه‌ای از اقداماتی هستند که خطر ورود و انتشار عوامل بیماری‌زا را کاهش می‌دهند.

در کنار پیشگیری، تشخیص زودهنگام تغییرات گله اهمیت زیادی دارد. تغییر در مصرف آب و خوراک، تلفات، رشد، رفتار یا وضعیت مدفوع می‌تواند نخستین نشانه یک مشکل باشد. امنیت زیستی موفق، نتیجه یک اقدام منفرد نیست؛ بلکه حاصل اجرای مداوم مجموعه‌ای از اقدامات ساده اما مؤثر است.

هشت) پایش عملکرد گله و شاخص‌های اقتصادی

پرورش موفق مرغ گوشتی فقط به این معنا نیست که مرغ‌ها در پایان دوره به وزن مناسبی برسند. یک گله ممکن است وزن قابل قبولی داشته باشد، اما به دلیل مصرف بیش از حد خوراک، تلفات بالا، رشد نامتوازن یا طولانی شدن دوره پرورش، از نظر اقتصادی عملکرد مطلوبی نداشته باشد.

به همین دلیل، عملکرد گله باید در طول دوره و با استفاده از چند شاخص مختلف بررسی شود. وزن، مصرف خوراک، مصرف آب، تلفات، یکنواختی و ضریب تبدیل، زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کنند که در کنار یکدیگر و به‌صورت روندی بررسی شوند. راهنماهای عملکرد سویه نیز ارزیابی هم‌زمان این شاخص‌ها را برای مدیریت گله اهمیت می‌دهند.

وزن‌گیری منظم گله

وزن مرغ یکی از مهم‌ترین شاخص‌های ارزیابی رشد است. وزن‌گیری باید با روش نسبتاً ثابت و در فواصل منظم انجام شود تا تغییرات واقعی رشد مشخص شود. مقایسه وزن واقعی با اهداف عملکرد سویه می‌تواند نشان دهد که گله در مسیر مورد انتظار قرار دارد یا خیر. البته وزن پایین‌تر از هدف، به‌تنهایی نشان‌دهنده مشکل تغذیه‌ای نیست و باید شرایط محیطی، مصرف خوراک و آب و وضعیت سلامت نیز بررسی شوند.

یکنواختی گله

میانگین وزن به‌تنهایی نمی‌تواند وضعیت گله را به‌طور کامل نشان دهد. ممکن است دو گله میانگین وزن یکسانی داشته باشند، اما در یکی بیشتر پرندگان وزن نزدیک به میانگین داشته باشند و در دیگری اختلاف وزن بسیار زیاد باشد. یکنواختی مناسب، مدیریت آب و خوراک و پیش‌بینی وزن هنگام فروش را آسان‌تر می‌کند.

برای ارزیابی یکنواختی نیز نمونه‌گیری باید از نقاط مختلف سالن انجام شود تا نمونه انتخاب‌شده نماینده واقعی گله باشد.

مصرف خوراک

خوراک یکی از مهم‌ترین هزینه‌های تولید مرغ گوشتی است و ثبت دقیق مصرف آن برای ارزیابی اقتصادی ضروری است. افزایش مصرف خوراک به‌تنهایی نشانه عملکرد بهتر نیست. اگر مصرف خوراک افزایش پیدا کند اما افزایش وزن متناسبی ایجاد نشود، بخشی از خوراک بدون تبدیل مناسب به وزن بدن مصرف شده است.

از طرف دیگر، کاهش ناگهانی مصرف خوراک نیز باید جدی گرفته شود، زیرا می‌تواند با مشکلاتی مانند دمای نامناسب، بیماری، کیفیت خوراک، دسترسی ناکافی به دانخوری یا مشکلات آب مرتبط باشد.

ضریب تبدیل خوراک

ضریب تبدیل خوراک نشان می‌دهد برای تولید هر واحد افزایش وزن، چه مقدار خوراک مصرف شده است.

فرمول ساده آن به شکل زیر است:

ضریب تبدیل خوراک = مقدار خوراک مصرف‌شده تقسیم بر وزن گله

در شرایط مشابه، ضریب تبدیل پایین‌تر معمولاً نشان‌دهنده کارایی بهتر استفاده از خوراک است. با این حال، مقایسه ضریب تبدیل باید با توجه به سن، وزن نهایی، تلفات، مدت دوره و روش محاسبه انجام شود.

مصرف آب

آب یکی از شاخص‌های مهم برای پایش روزانه گله است. میزان مصرف آب تحت تأثیر سن، وزن، دمای محیط، ترکیب خوراک و وضعیت سلامت قرار دارد؛ بنابراین نمی‌توان یک مقدار ثابت را برای تمام سنین و شرایط به‌عنوان مصرف مطلوب تعیین کرد.

آنچه اهمیت بیشتری دارد، بررسی روند مصرف است. افزایش یا کاهش غیرمنتظره مصرف آب نسبت به روزهای قبل می‌تواند هشداری برای بررسی وضعیت گله، کیفیت آب، عملکرد آبخوری‌ها یا شرایط محیطی باشد.

تلفات و حذف پرندگان

تعداد تلفات باید به‌صورت روزانه ثبت شود و روند آن در طول دوره مورد توجه قرار گیرد. یک روز با تلفات نسبتاً بالا لزوماً به معنی وجود یک مشکل گسترده نیست، اما افزایش تدریجی و مداوم تلفات می‌تواند نشانه مهمی باشد و نیازمند بررسی علت است.

پرندگانی که به دلیل ضعف، بیماری یا آسیب از گله حذف می‌شوند نیز باید در ارزیابی عملکرد لحاظ شوند، زیرا نادیده گرفتن آنها می‌تواند تصویر واقعی زنده‌مانی گله را تغییر دهد.

بررسی شاخص‌ها در کنار یکدیگر

هیچ شاخصی به‌تنهایی نمی‌تواند عملکرد گله را مشخص کند. برای مثال، افزایش وزن مناسب اگر با مصرف بیش از حد خوراک همراه باشد، الزاماً به معنی عملکرد اقتصادی مطلوب نیست. همچنین ضریب تبدیل مناسب در گله‌ای با تلفات بالا نمی‌تواند به‌تنهایی موفقیت اقتصادی را نشان دهد.

به همین دلیل بهتر است شاخص‌های اصلی شامل:

وزن بدن، افزایش وزن، مصرف خوراک، ضریب تبدیل، مصرف آب، تلفات، یکنواختی، سن فروش و وزن نهایی

در کنار یکدیگر بررسی شوند.

شاخص عملکرد اروپایی یا EPEF

برای ارزیابی کلی عملکرد گله، یکی از شاخص‌های رایج European Production Efficiency Factor (EPEF) است.

فرمول متداول آن به شکل زیر است:

EPEF = ((درصد زنده‌مانی × وزن زنده بر حسب کیلوگرم) ÷ (سن کشتار × ضریب تبدیل)) × 100

این شاخص چند عامل مهم شامل زنده‌مانی، وزن، سن و ضریب تبدیل را در یک عدد ترکیب می‌کند و برای مقایسه عملکرد گله‌ها یا دوره‌های مختلف مفید است.

با این حال، EPEF یک شاخص عملکرد تولیدی است و نباید به‌تنهایی به‌عنوان شاخص سودآوری یا سود خالص فارم در نظر گرفته شود. قیمت جوجه، خوراک، انرژی، دارو، نیروی کار، قیمت فروش مرغ و سایر هزینه‌ها می‌توانند نتیجه اقتصادی نهایی را تغییر دهند.

ثبت اطلاعات، پایه تصمیم‌گیری است

ثبت اطلاعات زمانی ارزشمند است که برای تصمیم‌گیری استفاده شود. اگر وزن، خوراک، آب و تلفات ثبت شوند اما روند آنها بررسی نشود، بخش مهمی از ارزش این داده‌ها از بین می‌رود.

برای مثال، کاهش تدریجی مصرف آب ممکن است پیش از آنکه افت رشد یا افزایش تلفات ایجاد شود، یک مشکل در خطوط آبخوری یا وضعیت گله را آشکار کند. به همین شکل، کاهش مصرف خوراک می‌تواند یکی از نخستین نشانه‌های تغییر شرایط گله باشد.

مقایسه با اهداف سویه

هر سویه مرغ گوشتی اهداف عملکردی مشخصی دارد. بنابراین بهتر است وزن، مصرف خوراک و ضریب تبدیل گله با اهداف مربوط به همان سویه و شرایط مقایسه شوند، نه با یک عدد عمومی که برای تمام گله‌ها یکسان فرض شده است.

برای مثال، اهداف عملکردی Ross 308 به‌صورت اختصاصی برای این سویه ارائه می‌شوند و شامل شاخص‌هایی مانند وزن، مصرف خوراک و ضریب تبدیل هستند. این مقایسه به مرغدار کمک می‌کند مشخص کند گله در چه مرحله‌ای از رشد از هدف فاصله گرفته و سپس علت احتمالی آن را بررسی کند.

ارزیابی اقتصادی در پایان دوره

در پایان دوره، عملکرد گله باید از نظر اقتصادی نیز بررسی شود. وزن بالاتر همیشه به معنی سود بیشتر نیست. هزینه خوراک، جوجه، انرژی، دارو و واکسن، نیروی کار، تلفات، مدت دوره پرورش و قیمت فروش همگی بر نتیجه نهایی اثر دارند.

بنابراین سؤال اصلی فقط این نیست که مرغ‌ها چقدر رشد کرده‌اند؛ بلکه باید مشخص شود:

برای رسیدن به این مقدار تولید، چه مقدار هزینه صرف شده است؟

این نگاه می‌تواند نقاط پرهزینه دوره را مشخص کند و به مرغدار نشان دهد که بخش اصلی افت اقتصادی از کدام قسمت ناشی شده است.

تصمیم‌گیری بر اساس روند، نه یک عدد

یکی از خطاهای رایج، تصمیم‌گیری بر اساس یک عدد منفرد است. وزن یک روز، مصرف خوراک یک روز یا تلفات یک روز نمی‌تواند به‌تنهایی وضعیت گله را مشخص کند. آنچه اهمیت بیشتری دارد، روند تغییرات در طول زمان است.

وقتی اطلاعات چند روز یا چند هفته در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، الگوهایی مشخص می‌شوند که در مشاهده روزانه ممکن است دیده نشوند. این الگوها به مرغدار کمک می‌کنند پیش از تبدیل شدن یک مشکل کوچک به خسارت جدی، علت را شناسایی و اصلاح کند.

در نهایت، مدیریت دقیق گله ترکیبی از مشاهده و اندازه‌گیری است. مرغدار موفق فقط به ظاهر گله نگاه نمی‌کند؛ بلکه وزن، خوراک، آب، تلفات، یکنواختی، ضریب تبدیل و هزینه تولید را در کنار شرایط محیطی و رفتار پرندگان قرار می‌دهد و بر اساس مجموعه این اطلاعات تصمیم می‌گیرد.

جمع‌بندی فصل هشتم

عملکرد واقعی مرغ گوشتی را نمی‌توان تنها با وزن نهایی ارزیابی کرد. وزن، مصرف خوراک، ضریب تبدیل، مصرف آب، تلفات، یکنواختی، سن فروش و هزینه تولید باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.

ثبت منظم اطلاعات باعث می‌شود تغییرات عملکرد گله زودتر شناسایی شوند و تصمیم‌های مدیریتی بر اساس داده‌های واقعی گرفته شوند. شاخص‌هایی مانند EPEF نیز می‌توانند برای مقایسه عملکرد گله‌ها مفید باشند، اما به‌تنهایی معیار سودآوری نیستند.

در نهایت، مدیریت موفق یعنی تبدیل اطلاعات روزانه فارم به تصمیم درست؛ زیرا هدف نهایی تنها تولید مرغ سنگین‌تر نیست، بلکه تولید با رشد مناسب، مصرف بهینه خوراک، تلفات پایین و بهترین بازده اقتصادی ممکن است.

سؤالات متداول درباره مدیریت مرغ گوشتی

بهترین دما برای مرغ گوشتی در سنین مختلف چقدر است؟

دمای مناسب به سن جوجه، رطوبت نسبی، سرعت جریان هوا، تراکم و وضعیت پرندگان بستگی دارد. در روزهای ابتدایی، جوجه به دمای بالاتری نیاز دارد و با افزایش سن، دمای سالن باید به‌تدریج کاهش پیدا کند. معیار نهایی فقط عدد دماسنج نیست؛ رفتار گله، پراکندگی جوجه‌ها و میزان فعالیت آنها نیز باید بررسی شود.

چرا با وجود خوراک باکیفیت، وزن گله پایین است؟

کیفیت خوراک تنها یکی از عوامل رشد است. کمبود آب، دمای نامناسب، تهویه ضعیف، بیماری، تراکم بالا، دسترسی ناکافی به دانخوری یا آبخوری و مشکلات مدیریتی می‌توانند باعث کاهش رشد شوند. برای پیدا کردن علت، باید مصرف خوراک، مصرف آب، وزن‌گیری، شرایط محیطی و وضعیت سلامت گله هم‌زمان بررسی شوند.

مصرف آب مرغ گوشتی باید چقدر باشد؟

مصرف آب به سن مرغ، وزن، دمای محیط، ترکیب خوراک و شرایط سالن بستگی دارد و یک عدد ثابت برای تمام دوره وجود ندارد. مهم‌تر از یک عدد منفرد، بررسی روند مصرف آب است. افزایش یا کاهش غیرعادی نسبت به روزهای قبل می‌تواند یک هشدار مدیریتی یا بهداشتی باشد.

چرا تهویه در هوای سرد هم اهمیت دارد؟

تهویه فقط برای کاهش دما نیست. حتی در فصل سرد باید رطوبت اضافی، دی‌اکسیدکربن، آمونیاک و سایر آلاینده‌های سالن خارج شوند و اکسیژن کافی در اختیار گله قرار گیرد. بستن کامل سالن برای حفظ گرما می‌تواند کیفیت هوا را کاهش دهد و مشکلات دیگری ایجاد کند.

رطوبت مناسب سالن مرغ گوشتی چقدر است؟

رطوبت باید در محدوده‌ای مدیریت شود که هم آسایش پرنده حفظ شود و هم بستر بیش از حد مرطوب نشود. رطوبت بالا، به‌خصوص همراه با تهویه ضعیف، می‌تواند کیفیت بستر را کاهش دهد و زمینه‌ساز مشکلات پا و افزایش بار میکروبی شود. بنابراین رطوبت سالن باید همراه با وضعیت بستر و رفتار گله ارزیابی شود.

آیا افزایش تراکم باعث افزایش سود مرغداری می‌شود؟

نه لزوماً. افزایش تعداد پرنده در واحد سطح می‌تواند تولید در هر مترمربع را افزایش دهد، اما هم‌زمان فشار بیشتری بر تهویه، آبخوری، دانخوری، بستر و سیستم خنک‌کننده وارد می‌کند. در شرایط گرم، تراکم بالا می‌تواند خطر تنش گرمایی و افت عملکرد را بیشتر کند. تراکم اقتصادی مناسب، به شرایط سالن و توان مدیریتی فارم بستگی دارد.

چند ساعت در شبانه‌روز باید به مرغ گوشتی نور داده شود؟

برنامه نوری به سن گله، سویه، شرایط مدیریتی و هدف پرورش بستگی دارد. جوجه‌های کم‌سن معمولاً به روشنایی بیشتری برای پیدا کردن آب و خوراک نیاز دارند و با افزایش سن، دوره تاریکی کنترل‌شده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برنامه نوری باید منظم و قابل پیش‌بینی باشد و تغییرات آن بدون دلیل انجام نشود.

آیا تاریکی برای مرغ گوشتی ضرر دارد؟

خیر. مرغ به دوره تاریکی نیز نیاز دارد و تاریکی کنترل‌شده بخشی از یک برنامه نوری مناسب است. هدف این نیست که مرغ تمام شبانه‌روز در روشنایی باشد، بلکه باید تعادل مناسبی میان زمان فعالیت، مصرف خوراک و آب و زمان استراحت ایجاد شود.

چگونه متوجه شویم تهویه سالن مناسب نیست؟

علائمی مانند بوی شدید آمونیاک، رطوبت بالای بستر، تجمع مرغ‌ها در برخی نقاط، کیفیت نامناسب هوا، افزایش تنفس و تغییر رفتار گله می‌توانند نشانه وجود مشکل باشند. اندازه‌گیری گازهای سالن و بررسی جریان هوا نیز در ارزیابی دقیق‌تر تهویه اهمیت دارد.

چرا بستر مرغداری خیس می‌شود؟

خیس شدن بستر می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از جمله نشتی یا تنظیم نامناسب آبخوری‌ها، فشار نامناسب آب، مصرف بیش از حد آب، رطوبت بالای سالن، تهویه ناکافی، مشکلات گوارشی و تراکم بالا. بنابراین خشک کردن بستر بدون پیدا کردن علت اصلی، مشکل را به‌طور پایدار حل نمی‌کند.

بهترین راه پیشگیری از بیماری در مرغداری چیست؟

هیچ اقدام منفردی نمی‌تواند از تمام بیماری‌ها جلوگیری کند. امنیت زیستی مؤثر شامل کنترل ورود افراد و خودروها، نظافت و ضدعفونی، کنترل جوندگان و پرندگان وحشی، تأمین آب سالم، مدیریت صحیح تلفات، واکسیناسیون متناسب با شرایط فارم و رعایت اصول ورود و خروج بین گله‌هاست.

آیا مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک برای پیشگیری از بیماری مناسب است؟

خیر. استفاده از آنتی‌بیوتیک بدون تشخیص مناسب می‌تواند باعث افزایش هزینه، ایجاد مقاومت میکروبی و مشکلات مرتبط با باقی‌مانده دارویی شود. در صورت مشاهده علائم بیماری، علت باید توسط دامپزشک بررسی و درمان بر اساس تشخیص و شرایط گله انجام شود.

ضریب تبدیل خوراک چیست؟

ضریب تبدیل نشان می‌دهد برای تولید هر واحد افزایش وزن، چه مقدار خوراک مصرف شده است. به‌صورت ساده:

ضریب تبدیل خوراک = خوراک مصرف‌شده ÷ افزایش وزن

هرچه ضریب تبدیل پایین‌تر باشد، معمولاً استفاده از خوراک کارآمدتر است. با این حال، این شاخص باید در کنار وزن نهایی، سن فروش، تلفات و سایر شاخص‌های عملکردی تفسیر شود.

چرا یکنواختی گله اهمیت دارد؟

اگر اختلاف وزن بین مرغ‌ها زیاد باشد، مدیریت گله دشوارتر می‌شود. پرندگان کوچک‌تر و بزرگ‌تر نیازهای متفاوتی دارند و رقابت برای آب و خوراک نیز می‌تواند افزایش پیدا کند. یکنواختی مناسب باعث می‌شود گله رفتار و رشد هماهنگ‌تری داشته باشد و مدیریت تغذیه و فروش نیز آسان‌تر شود.

مهم‌ترین شاخص‌های عملکرد مرغ گوشتی کدام‌اند؟

برای ارزیابی واقعی گله بهتر است چند شاخص در کنار یکدیگر بررسی شوند:

وزن بدن، افزایش وزن، مصرف خوراک، ضریب تبدیل، مصرف آب، تلفات، یکنواختی گله، سن و وزن زمان فروش و هزینه تولید.

هیچ‌کدام از این شاخص‌ها به‌تنهایی نمی‌تواند تصویر کاملی از عملکرد اقتصادی گله ارائه دهد.

چگونه می‌توان فهمید مشکل گله از خوراک است یا مدیریت؟

بهترین روش، بررسی هم‌زمان داده‌های گله و شرایط سالن است. اگر مصرف خوراک، آب، وزن‌گیری، ضریب تبدیل و تلفات ثبت شوند، در کنار بررسی دما، تهویه، بستر و سلامت گله می‌توان الگوی مشکل را بهتر تشخیص داد. کاهش رشد به‌تنهایی دلیل کافی برای نسبت دادن مشکل به خوراک نیست.

مهم‌ترین اصل در مدیریت مرغ گوشتی چیست؟

مهم‌ترین اصل، پایش مستمر و اصلاح به‌موقع است. مرغدار نباید منتظر بماند تا یک مشکل به کاهش شدید وزن یا افزایش تلفات تبدیل شود. تغییرات کوچک در مصرف آب و خوراک، رفتار پرندگان، وزن‌گیری، وضعیت بستر و شرایط سالن می‌توانند هشدارهای اولیه باشند.

مدیریت موفق زمانی اتفاق می‌افتد که این تغییرات زود دیده شوند و علت آنها پیش از ایجاد خسارت جدی برطرف شود.

منابع

1. Aviagen. (2025). Arbor Acres Broiler Management Handbook.
   راهنمای جامع مدیریت مرغ گوشتی، شامل مدیریت سالن، دما، تهویه، آب، خوراک، نور، بستر، سلامت و پایش عملکرد. (Aviagen)

2. Aviagen. (2022). Ross 308 / Ross 308 FF Broiler Performance Objectives.
   مرجع شاخص‌های رشد، وزن، مصرف خوراک و ضریب تبدیل مرغ گوشتی سویه Ross 308. (Aviagen)

3. Aviagen. (2022). Ross Broiler Nutrition Specifications.
   مشخصات تغذیه‌ای و نیازهای مواد مغذی مرغ گوشتی با تمرکز بر رشد، سلامت و بهبود ضریب تبدیل. (Aviagen)

4. Cobb-Vantress / Cobb Genetics. (2021). Cobb 500 Broiler Management Guide.
   راهنمای مدیریت مرغ گوشتی Cobb 500، شامل مدیریت روزهای ابتدایی، محیط سالن، آب، خوراک و رشد. (Cobb Genetics)

5. Cobb Genetics. (2022). Cobb500 Broiler Performance and Nutrition Supplement.
   مرجع مکمل برای شاخص‌های عملکرد و الزامات تغذیه‌ای Cobb 500. (Cobb Genetics)

6. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). Management and Housing.
   مباحث مربوط به محیط پرورش، دما، رطوبت، حرکت هوا، آب، خوراک و کنترل عوامل بیماری‌زا در پرورش طیور. (FAOHome)

7. Glatz, P. (2013). Housing and Management of Broilers. Poultry Development Review. FAO.
   مرجع کاربردی درباره مدیریت محیطی مرغ گوشتی، دما، تهویه، کیفیت هوا و مدیریت جوجه در روزهای ابتدایی. (FAOHome)

8. World Organisation for Animal Health (WOAH). (2024). Terrestrial Animal Health Code, Chapter 6.5: Biosecurity Procedures in Poultry Production.
   مرجع بین‌المللی برای اصول امنیت زیستی، کنترل ورود و انتشار عوامل بیماری‌زا و مدیریت بهداشتی در تولید طیور. (WOAH)

9. World Organisation for Animal Health (WOAH). Terrestrial Animal Health Code, Chapter 7.10: Welfare of Broiler Chickens in Production Systems.
   مرجع مرتبط با شرایط پرورش و رفاه مرغ‌های گوشتی. (WOAH)

10. Aviagen. Ross 308 Broiler Management and Nutrition Resources.
    مجموعه منابع تخصصی مربوط به مدیریت، تغذیه، عملکرد و پرورش مرغ گوشتی Ross 308. (Aviagen)

11. Cobb Genetics. Broiler Management and Technical Resources.
    مجموعه راهنماهای فنی Cobb برای مدیریت، تغذیه، کیفیت خوراک، آب، واکسیناسیون و عملکرد مرغ گوشتی. (Cobb Genetics)

گردآورنده: دکتر سروش رهبرنژاد
بازبینی و ویرایش: مهندس رضا یزدی